Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες βρίσκονται σε μια από τις πιο πυκνές διπλωματικές στιγμές των τελευταίων ετών. Καθώς οι ηγέτες ταξίδευαν προς τη σύνοδο της G20 στη Νότια Αφρική, μια κοινή διαπίστωση κυριάρχησε στις επαφές τους: το αμερικανικό σχέδιο ειρήνης για την Ουκρανία είναι η πρώτη πραγματική ευκαιρία για τερματισμό του πολέμου, αλλά το προσχέδιο των 28 σημείων χρειάζεται «πρόσθετη επεξεργασία».
Με άλλα λόγια, η Ευρώπη δεν απορρίπτει τη συμφωνία· αντίθετα, δείχνει να τη θεωρεί αναγκαία και πιθανώς ιστορική. Όμως θέλει χρόνο. Και αυτός ο χρόνος μοιάζει να τελειώνει.
Η ευρωπαϊκή αγωνία
Στο Γιοχάνεσμπουργκ, η εικόνα ήταν χαρακτηριστική. Ηγέτες της Ε.Ε., μαζί με τον Καναδά και την Ιαπωνία, είχαν διαδοχικές συσκέψεις, αντάλλασσαν σημειώσεις και δούλευαν πάνω σε μια αντιπρόταση που δεν θα φέρει ρήξη με την Ουάσινγκτον, αλλά θα διορθώσει κρίσιες προβλέψεις του αμερικανικού σχεδίου.
Σύμφωνα με πληροφορίες, οι Ευρωπαίοι αντιτίθενται σε τέσσερα σημεία:
• εδαφικές παραχωρήσεις προς τη Ρωσία
• περιορισμός του ουκρανικού στρατού σε 600.000 προσωπικό
• απαγόρευση ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ
• ανάθεση στην Ε.Ε. του κύριου κόστους ανοικοδόμησης
Η θέση τους είναι ξεκάθαρη: η συμφωνία μπορεί να προχωρήσει, αλλά όχι με όρους που αφήνουν την Ουκρανία εκτεθειμένη στρατηγικά και οικονομικά.
Ένας ανώτερος Ευρωπαίος αξιωματούχος μίλησε για «πραγματικό κίνδυνο» να μην μπορέσουν να μεταπείσουν τον πρόεδρο Τραμπ, ενώ ο Φινλανδός πρόεδρος Αλεξάντερ Στουμπ χαρακτήρισε το σχέδιο «ατελές και ασυνεπές», σημειώνοντας πως «με τη σημερινή του μορφή δεν μπορεί να προχωρήσει».
Το περιεχόμενο της αμερικανικής πρότασης
Το προσχέδιο περιλαμβάνει:
• αποχώρηση ουκρανικών δυνάμεων από περιοχές του Ντονμπάς που δεν έχουν καταληφθεί πλήρως
• μετατροπή τους σε ουδέτερη αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη, αναγνωρισμένη διεθνώς ως ρωσική
• de facto αναγνώριση της ρωσικής παρουσίας σε Κριμαία, Λουχάνσκ και Ντονέτσκ
• «πάγωμα» της γραμμής του μετώπου σε Χερσώνα και Ζαπορίζια
Παράλληλα, η Ουκρανία θα λάμβανε αμερικανικές εγγυήσεις ασφάλειας, ενώ οι ΗΠΑ θα εξασφάλιζαν το 50% των κερδών από επενδυτικό σχήμα που θα αξιοποιούσε δεσμευμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία για την ανοικοδόμηση. Για πολλούς Ευρωπαίους, το πιο αμφιλεγόμενο σημείο είναι ο περιορισμός του ουκρανικού στρατού, τον οποίο θεωρούν απαράδεκτο υπό τις παρούσες συνθήκες.
Η Ουάσινγκτον πιέζει
Το αμερικανικό χρονοδιάγραμμα είναι ασφυκτικό. Αξιωματούχοι έχουν προειδοποιήσει πως εάν η Ουκρανία δεν αποδεχθεί το σχέδιο έως την Πέμπτη, οι ΗΠΑ θα διακόψουν στρατιωτική βοήθεια και πληροφορίες. Ωστόσο, ο Ντόναλντ Τραμπ έστειλε νέο μήνυμα, διευκρινίζοντας ότι το σχέδιο δεν αποτελεί τελεσίγραφο και ότι υπάρχουν περιθώρια προσαρμογής. Με δήλωσή του έξω από τον Λευκό Οίκο, επεσήμανε ότι «ο πόλεμος πρέπει να τελειώσει είτε με τον έναν είτε με τον άλλον τρόπο», δείχνοντας πως στόχος του είναι η ταχεία πρόοδος προς συμφωνία. Η κίνηση αυτή ερμηνεύεται ως προσπάθεια να κρατηθεί η διπλωματική διαδικασία ανοιχτή, χωρίς να φανεί ότι η Ουάσινγκτον επιβάλλει μονομερείς όρους.
Το δίλημμα του Κιέβου
Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, σε διάγγελμά του, περιέγραψε την κατάσταση ως «μία από τις πιο δύσκολες στιγμές της ιστορίας μας», θέτοντας το κρίσιμο δίλημμα: απώλεια αξιοπρέπειας ή απώλεια βασικού εταίρου. Την ίδια ώρα, η κυβέρνηση του αντιμετωπίζει υπόθεση διαφθοράς που αγγίζει κορυφαίους συνεργάτες, μεταξύ των οποίων και τον επικεφαλής της προεδρικής διοίκησης Αντρίι Γερμάκ – ο οποίος θα συμμετάσχει στη συνάντηση της Γενεύης, όπου αναμένεται να κριθεί η τελική κατεύθυνση.
Ιστορική ευκαιρία – αλλά με παγίδες
Παρά τον ευρωπαϊκό εκνευρισμό και τον εμφανή πανικό για το χρονοδιάγραμμα, είναι πλέον σαφές ότι:
• κανείς δεν θέλει να χαθεί η ευκαιρία
• η συμφωνία θεωρείται δυνητικά καταλυτική
• η Ευρώπη προσπαθεί να τη διαμορφώσει, όχι να την μπλοκάρει
Η δήλωση που εξέδωσαν οι Ευρωπαίοι χαρακτηρίζει το σχέδιο «μια πιθανή βάση», ζητώντας όμως «πρόσθετη εργασία». Το επόμενο κρίσιμο βήμα είναι η συνάντηση κορυφαίων συμβούλων εθνικής ασφάλειας στη Γενεύη, όπου θα φανεί αν μπορούν να γίνουν διορθώσεις ή αν η πίεση της Ουάσινγκτον θα παραμείνει αμετάβλητη.
Η Ευρώπη, λοιπόν, δεν βρίσκεται σε πανικό επειδή απορρίπτει μια πρόταση. Βρίσκεται σε πανικό επειδή τρέχει να προλάβει μια ιστορική συμφωνία, η οποία μπορεί να τερματίσει τον πόλεμο – αλλά μόνο αν βρεθούν οι σωστές ισορροπίες.
