Το κάπνισμα αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες πρόωρης θνησιμότητας και νοσηρότητας στην Ευρώπη. Τα τελευταία είκοσι χρόνια παρατηρείται μια αργή αλλά σταθερή μείωση της επικράτησής του σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat και τις επαναλαμβανόμενες έρευνες Eurobarometer και European Health Interview Survey. Παρ’ όλα αυτά, μέσα σε αυτό το γενικότερο πλαίσιο, η Ελλάδα παρουσιάζει μια πιο σύνθετη και σε ορισμένες περιπτώσεις ανησυχητική εικόνα, καθώς τα ποσοστά καπνιστών παραμένουν υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Ειδικότερα, η Ελλάδα καταγράφει τη μεγαλύτερη επικράτηση του καπνίσματος ανάμεσα στις γυναίκες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με περίπου 32% των Ελληνίδων να δηλώνουν ότι καπνίζουν.
Η Ελλάδα σε ευρωπαϊκή σύγκριση
Τα πιο πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι το 36% των Ελλήνων ηλικίας 15 ετών και άνω καπνίζει, ποσοστό που κατατάσσει τη χώρα δεύτερη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αμέσως μετά τη Βουλγαρία με 49% και πολύ πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ (~24 %). Αντίστοιχα, η Ελλάδα κατέγραψε τη μεγαλύτερη επικράτηση του καπνίσματος ανάμεσα στις γυναίκες στην ΕΕ, με περίπου 32% των Ελληνίδων να καπνίζουν, σημαντικά υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (~21 %).
Αξιοσημείωτο όμως είναι ότι ακόμη και στα μέσα της δεκαετίας του 2010 οι μετρήσεις της Eurostat και άλλων ευρωπαϊκών ερευνών έδειχναν την Ελλάδα να συγκαταλέγεται ανάμεσα στις χώρες της ΕΕ με πολύ υψηλά ποσοστά καθημερινών καπνιστών, με περίπου 23–29% του ενήλικου πληθυσμού να δηλώνει ότι καπνίζει καθημερινά στις έρευνες του 2019.
Μακροχρόνιες τάσεις
Τα διαθέσιμα στοιχεία για τους καπνιστές στην Ευρώπη και στην Ελλάδα από το 2006 έως σήμερα δεν είναι πάντα πλήρη για όλες τις χρονιές, αλλά η γενική τάση δείχνει τα εξής:
Τέλη 2000 – αρχές 2010: Η Ελλάδα βρισκόταν συστηματικά ανάμεσα στις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά καπνιστών στην ΕΕ και ορισμένες φορές κατείχε την πρώτη θέση. Εκτιμήσεις δείχνουν μάλιστα, ότι στις αρχές της δεκαετίας του 2000 περίπου 40% ή περισσότερα άτομα κάπνιζαν τακτικά στη χώρα -ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη.
2010–2019: Παρότι υπήρξε σταδιακή μείωση, μερικές μελέτες δείχνουν ότι η επικράτηση του καπνίσματος στην χώρα μας μειώθηκε στα επίπεδα του 35–30% μέχρι και το 2019, με σχεδόν 24% ημερήσιους καπνιστές, σύμφωνα με συγκεκριμένα στατιστικά EHIS.
2020–2024: Η τελευταία δεκαετία δείχνει σταθεροποίηση πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Ωστόσο, με δεδομένα που δημοσιεύτηκαν έως το 2024, η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά καπνιστών στην ΕΕ (~36%).
Η γενική τάση, λοιπόν, είναι πτωτική σε σχέση με τις πολύ υψηλές τιμές του παρελθόντος, αλλά η μείωση είναι πιο αργή από ό,τι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και συνοδεύεται από υψηλή παραμονή στη συνήθεια, ιδίως στους ενήλικους πληθυσμούς μεγαλύτερης ηλικίας.
Η συνολική εικόνα στην ΕΕ
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα δεδομένα της Eurostat, το 24% του συνολικού πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης ηλικίας 15 ετών και άνω καπνίζει σήμερα. Το ποσοστό αυτό σημειώνει μείωση σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία -το 2017 ήταν περίπου 26%- αναδεικνύοντας μια σταδιακή, αν και αργή, πτωτική τάση. Η μείωση αυτή δείχνει πως οι προσπάθειες για μείωση της χρήσης καπνού αποδίδουν, αλλά η πρόοδος είναι αργή και άνιση μεταξύ των χωρών. Ωστόσο, η Ευρώπη συνολικά εξακολουθεί να παρουσιάζει υψηλά ποσοστά σε σύγκριση με άλλες περιοχές του κόσμου, κυρίως λόγω μεγαλύτερης συμμετοχής του ανδρικού πληθυσμού -παρά τις πολιτικές πρόληψης.
Η ανάλυση ανά χώρα δείχνει μεγάλη διακύμανση στην επικράτηση του καπνίσματος: Υψηλά ποσοστά καπνιστών έχουν:
- Βουλγαρία: Έχει από τα υψηλότερα ποσοστά καπνιστών στην ΕΕ, με περίπου 37% του πληθυσμού να καπνίζει.
- Κροατία: Επίσης κοντά στο 35% του πληθυσμού καπνίζει.
- Λετονία και Λιθουανία: Καταγράφουν επίσης υψηλά ποσοστά, ειδικά μεταξύ των ανδρών.
Χαμηλά ποσοστά καπνιστών
Σουηδία: Η χώρα σημειώνει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά καπνίσματος (~8%) στην ΕΕ.
Κάτω Χώρες: Ολλανδία, Βέλγιο και Λουξεμβούργο με ποσοστό (~11%) και η Δανία με ποσοστό (~14%) βρίσκονται επίσης στο κάτω άκρο της κλίμακας.
Βέβαια, παρά τις συνολικές μειώσεις, το κάπνισμα είναι πιο διαδεδομένο στους άνδρες απ’ ό,τι στις γυναίκες σε σχεδόν όλα τα κράτη μέλη. Στην ΕΕ συνολικά περίπου 28% των ανδρών καπνίζει έναντι 21% των γυναικών.
Σε κάποιες χώρες μάλιστα, η διαφορά είναι πολύ μεγάλη -π.χ. στη Βουλγαρία σχεδόν οι μισοί άνδρες καπνίζουν, γεγονός που μας δείχνει πόσο βαθιά ριζωμένη είναι αυτή η συνήθεια στις κοινωνίες μας.
