Ο Ιωάννης Καποδίστριας (1776-1831) υπήρξε η κεντρική προσωπικότητα της πρώιμης ελληνικής ανεξαρτησίας και ένας από τους πιο διορατικούς πολιτικούς της εποχής του. Ως πρώτος άμισθος κυβερνήτης της νέας Ελλάδας, ανέλαβε ένα κράτος διάλυσης, οικονομικά και κοινωνικά πληγωμένο, με τοπικές φατρίες και θεσμικό κενό. Η αποστολή του δεν περιοριζόταν στην καθημερινή διοίκηση: στόχευε στη συγκρότηση ενός κράτους σταθερού, δίκαιου, ενωμένου και ικανού να υπερασπιστεί τα εθνικά συμφέροντα στη διεθνή σκηνή.
Η καποδιστριακή γεωστρατηγική βασίστηκε σε τέσσερις άξονες: εκπαίδευση, υγεία, οικονομική ανασυγκρότηση και ενιαία διοίκηση. Ίδρυσε αλληλοδιδακτικά σχολεία, νοσοκομεία και θεσμοθέτησε δίκαιο φορολογικό σύστημα, προσπαθώντας να υπερβεί τις τοπικές φατρίες και να συγκροτήσει ενιαίο κράτος. Οι μεταρρυθμίσεις του ήταν πρακτικές αλλά και ηθικές, διαμορφώνοντας πολίτες υπεύθυνους και συνειδητούς, ικανούς να υπερασπιστούν την εθνική ταυτότητα και την πολιτική ανεξαρτησία.
Ο Καποδίστριας διέκρινε τη γεωστρατηγική σημασία της Ελλάδας στη Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή. Αντιλήφθηκε πρώτος ότι η χώρα θα γινόταν προκεχωρημένο φυλάκιο των Μεγάλων Δυνάμεων και ότι η Ευρώπη επιδίωκε να διαμορφώσει την περιοχή σύμφωνα με τα δικά της συμφέροντα, εφαρμόζοντας ένα σχέδιο Νέας Τάξης Πραγμάτων. Η Ελλάδα, αποκομμένη από την πνευματική και πολιτιστική της βάση, θα μπορούσε να μετατραπεί σε εργαλείο χειραγώγησης, υπονομεύοντας τον ελληνισμό και τις χριστιανικές κοινότητες της Ανατολής.
Το περίφημο «Μέγα το της Θαλάσσης Κράτος» ήταν στρατηγικό όραμα: μια Ελλάδα που συνδέει Ανατολή και Δύση, ενισχύει τις ελληνικές κοινότητες στη Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή και λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι στην ξένη επιβολή. Η στενή σχέση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο ήταν κρίσιμη, καθώς διασφάλιζε ότι η θρησκευτική και πνευματική αυτονομία ενίσχυε τη γεωπολιτική σταθερότητα και την ηθική αυτοσυνειδησία της χώρας.
Η δολοφονία του το 1831 ανέκοψε το έργο του, επιτρέποντας την επέλαση της Βαυαροκρατίας και την επιβολή ξένων θεσμών που αποδυνάμωσαν την Ελλάδα. Ωστόσο, η προφητική του αντίληψη παραμένει διαχρονική: η Ελλάδα χρειάζεται ενότητα, ισχυρό κράτος και στρατηγική αυτογνωσία για να υπερασπιστεί την εθνική της ταυτότητα και να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο στη Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή.
Ο Καποδίστριας είχε πλήρη επίγνωση ότι τα σχέδια της Ευρώπης για τη Μέση Ανατολή αποτελούσαν μέρος ευρύτερης Νέας Τάξης Πραγμάτων, όπου η Ελλάδα θα λειτουργούσε ως προκεχωρημένο προπύργιο, χωρίς εθνική συνείδηση και πνευματική ενότητα. Αντιλαμβανόταν ότι μόνο μια ενωμένη χώρα, με ηθική διοίκηση, ενεργό διασπορά και συνεκτική πνευματική παράδοση, θα μπορούσε να αντέξει στον εξωτερικό έλεγχο και να προστατεύσει τις χριστιανικές κοινότητες, τα ελληνικά νησιά και την ιστορική παρουσία του ελληνισμού στην Ανατολή.
Σήμερα, η κληρονομιά του Καποδίστρια παραμένει επίκαιρη: δείχνει ότι η Ελλάδα μπορεί να ξαναβρεί τη δύναμή της μόνο μέσα από ουδετερότητα, ειρήνη, ενότητα, διοίκηση με ήθος, στρατηγική σκέψη και πνευματική αυτογνωσία, διασφαλίζοντας την ασφάλεια και τον ρόλο της στη Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή. Το έργο του αποτελεί μάθημα γεωπολιτικής και γεωστρατηγικής διορατικότητας, απαραίτητο για κάθε εποχή κρίσης, υπενθυμίζοντας ότι η Ελλάδα μόνο μέσα από ισχυρή εθνική συνείδηση θα μπορεί να αντισταθεί στα σχέδια της Νέας Τάξης Πραγμάτων και να διατηρήσει τον ελληνισμό ζωντανό μέσα της και στην εγγύς Ανατολή.
του δρα Αλέξιου Παναγόπουλου
Καθηγητής – ακαδημαϊκός τριών ξένων ακαδημιών των επιστημών, τάξης των ν/πολιτικών επιστημών και συγγραφέας
