Στη Θεσσαλονίκη οι πολιτικές κινήσεις δεν μετριούνται μόνο από το χειροκρότημα μέσα στην αίθουσα, αλλά και από το ποιος κάθεται -ή δεν κάθεται- στις πρώτες σειρές, ποιος εμφανίζεται ως «γέφυρα» και ποιος αφήνει κενά που μιλούν. Όπως γράφει ο Δημήτρης Δραγώγιας στην εφημερίδα «Political», η παρουσίαση της «Ιθάκης» στο Ολύμπιον λειτούργησε έτσι: ως πολιτικό γεγονός με λογοτεχνική αφορμή, σε μια πόλη όπου η Κεντροαριστερά ψάχνει ρυθμό, η Δεξιά κρατά την πρωτοβουλία κινήσεων και η σκιά των Πρεσπών δεν έχει εξαφανιστεί από το πεζοδρόμιο.
Σύνθετες ισορροπίες
Το πρώτο ανάγνωσμα του βραδιού ήταν η ίδια η σύνθεση των ομιλητών και το ύφος της σκηνής: ο Αλέξης Τσίπρας επέλεξε να μην εμφανιστεί ως κομματικός αρχηγός ενός στενού ακροατηρίου, αλλά ως πολιτικός που απευθύνεται σε ευρύτερο προοδευτικό χώρο, ειδικά στη Θεσσαλονίκη, όπου οι ισορροπίες μεταξύ «παραδοσιακού ΠΑΣΟΚικού DNA», παλιού ΣΥΡΙΖΑ και νεότερων, αποϊδεολογικοποιημένων ψηφοφόρων είναι πιο σύνθετες από όσο δείχνουν οι κεντρικές αναλύσεις της Αθήνας.
Σ’ αυτή τη λογική εντάχθηκε και η δημόσια, σχεδόν σκωπτική, αναφορά του στον Αντώνη Σαουλίδη -στέλεχος του ΠΑΣΟΚ- με το «χρόνια πολλά» και τη φράση ότι «πρώτη φορά η συμμετοχή στην παρουσίαση ενός βιβλίου αποτελεί τόσο μεγάλο πολιτικό αμάρτημα». Ήταν μια απολύτως θεσσαλονικιώτικη στιγμή: λίγο χιούμορ, λίγο καρφί, πολλή σημειολογία. Το υπονοούμενο ήταν σαφές χωρίς να γίνει καταγγελτικό: εδώ επιχειρείται ένα άνοιγμα «πέρα από το στενό κόμμα», ακόμη κι αν αυτό ενοχλεί κέντρα και περιφέρειες.
«Έχουμε πυξίδα»
Η δεύτερη ανάγνωση αφορούσε το timing. Από τη Θεσσαλονίκη ο Τσίπρας δεν μίλησε σαν πολιτικός που απλώς σχολιάζει την επικαιρότητα. Μίλησε σαν πολιτικός που χτίζει «επόμενη μέρα», χρησιμοποιώντας δύο φράσεις-κλειδιά που στην πολιτική μεταφράζονται ως πρόθεση πρωτοβουλίας: «δουλεύω εντατικά και μεθοδικά το σχέδιο» και «έχουμε πυξίδα».
Χωρίς να προαναγγείλει σχήμα, χωρίς να βάλει ημερομηνία, έβαλε όμως το πλαίσιο: το ζητούμενο δεν είναι άλλο ένα κύμα αγανάκτησης, αλλά «προοδευτικό κυβερνητικό σχέδιο», μια «ισχυρή κυβερνώσα δύναμη» και όχι κόμματα που θα μένουν «δύναμη διαμαρτυρίας».
Το σημείο αυτό ακούστηκε στην αίθουσα σαν μήνυμα προς τρία ακροατήρια ταυτόχρονα:
1. Προς τους απογοητευμένους προοδευτικούς που «θέλουν κάτι να γίνει» αλλά δεν εμπιστεύονται εύκολα.
2. Προς τα μικρότερα ή υπό διαμόρφωση σχήματα που επενδύουν στη συγκυρία.
3. Προς όσους στον χώρο φοβούνται ότι η ανασύνθεση θα γίνει βιαστικά, πρόχειρα, με προσωπικές στρατηγικές.
Γι’ αυτό και η φράση «η ανασύνθεση της δημοκρατικής παράταξης θα γίνει πέρα και πάνω από ιδιοτέλειες και σκοπιμότητες, με σχέδιο, μεθοδικά, όχι βιαστικά» λειτούργησε σαν «κανόνας συμμετοχής»: όποιος θέλει να είναι στο κάδρο, θα πρέπει να χωράει σ’ αυτόν τον κανόνα.
«Το όχι δεν αρκεί»
Η πιο πολιτικά χρήσιμη -και ταυτόχρονα πιο προσεκτική- αποστροφή του ήταν το «το “όχι” είναι η αρχή του παντός, αλλά δεν αρκεί». Στη Θεσσαλονίκη, όπου η κοινωνική οργή μπορεί να συνυπάρχει με κυνισμό και αίσθηση αδιεξόδου, η προειδοποίηση ότι ένα χειραγωγημένο «όχι» μπορεί να οδηγεί σε «αντιπολιτική, απογοήτευση, άκρα Δεξιά» ήταν διπλό μήνυμα:
* αφενός, αναγνώριση της έντασης (ιδίως με φόντο τα Τέμπη),
* αφετέρου, καθαρός διαχωρισμός από λαϊκιστικές εκδοχές της αγανάκτησης, όπου το «όχι σε όλα» γίνεται πολιτικό αδιέξοδο.
Με απλά λόγια, ο Τσίπρας προσπάθησε να πάρει την οργή στα σοβαρά, αλλά να μην την αφήσει να γίνει σκάλα για άλλους.
Επίθεση στο «μοντέλο εξουσίας»
Στην ουσία της κριτικής του προς την κυβέρνηση, ο Τσίπρας επέλεξε να δέσει διαφορετικά θέματα (εξωτερική πολιτική, FIR/εναέρια κυκλοφορία, υποκλοπές, αγροτικά, Mercosur) κάτω από μια κοινή ιδέα: ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένες αστοχίες, αλλά για «μοντέλο εξουσίας» και «πολιτικές επιλογές». Αυτό είναι κλασικό σχήμα αντιπολίτευσης, αλλά ειπωμένο με τρόπο που επιδιώκει να έχει «κρατικό» βάθος: «νέος πατριωτισμός κοινωνικής δικαιοσύνης», «νέα εθνική πυξίδα», «ρήξη» με ένα κράτος που αντί να «επανιδρυθεί» «αναπαλαιώθηκε». Στη Θεσσαλονίκη, όπου το κράτος βιώνεται πρακτικά (υποδομές, ασφάλεια, μεταφορές, αγροτική οικονομία, σύνορα/γεωπολιτική), τέτοιες αναφορές έχουν μεγαλύτερη απήχηση από τα καθαρά κομματικά συνθήματα. Κι αυτό ακριβώς αξιοποίησε.
Καλοζυγισμένη πολιτική εμφάνιση στη συμπρωτεύουσα
Το παρασκήνιο, ωστόσο, δεν γράφεται μόνο με λόγια. Λίγο πριν την έναρξη, το επεισόδιο με τρικάκια και πλακάτ που τον χαρακτήριζαν «Ανεπιθύμητο» και οι συλλήψεις ατόμων από τους «Ενωμένους Μακεδόνες» υπενθύμισαν ότι στη Βόρεια Ελλάδα η Συμφωνία των Πρεσπών παραμένει ενεργό πολιτικό αποτύπωμα. Δεν ήταν μαζικό γεγονός, ούτε καθόρισε τη βραδιά, αλλά λειτούργησε σαν «υπόγειος ήχος»: η Θεσσαλονίκη μπορεί να ακούει «ανασύνθεση» και «πυξίδα», όμως δεν έχει σβήσει τα πολιτικά τραύματα του προηγούμενου κύκλου. Και αυτό έχει αξία, γιατί δείχνει ότι οποιαδήποτε προσπάθεια επιστροφής σε κεντρικό ρόλο -ιδίως από την πόλη- θα πρέπει να διαχειριστεί και το τοπικό πολιτικό θυμικό, όχι μόνο τους συσχετισμούς των επιτελείων.
Τι κρατά η Θεσσαλονίκη από τη βραδιά
Αν αυτή η παρουσίαση είχε μία καθαρή πολιτική γραμμή, ήταν η εξής: ο Τσίπρας δεν ανακοίνωσε «επιστροφή», αλλά έβαλε όρους και αφήγημα για να τη νοηματοδοτήσει όταν (και αν) την κάνει. Και επέλεξε να το κάνει από τη Θεσσαλονίκη, όχι τυχαία: η πόλη προσφέρεται για «γέφυρες» στον προοδευτικό χώρο, αλλά είναι και απαιτητικό τεστ, γιατί δεν συγχωρεί εύκολα ούτε την πρόχειρη ανακύκλωση ούτε την αόριστη υπόσχεση. Με άλλα λόγια, στο «Ολύμπιον» δεν έγινε απλώς μια παρουσίαση βιβλίου αλλά μια καλοζυγισμένη πολιτική εμφάνιση με θεσσαλονικιώτικη σημειολογία: λίγες λέξεις-άγκιστρα («πυξίδα», «σχέδιο», «όχι δεν αρκεί»), μερικές γέφυρες προς τα δεξιά της Aριστεράς και ένα επεισόδιο έξω από την αίθουσα, που υπενθύμισε ότι η πολιτική στην πόλη αρχίζει πάντα από το πεζοδρόμιο.
Μήνυμα Τσίπρα: «Κερδίζει καθημερινά έδαφος η ιδέα μιας μεγάλης προοδευτικής παράταξης»
Με τις φράσεις «το ταξίδι ξανάρχισε», «κι όμως κινείται» και «η ιδέα της μεγάλης προοδευτικής παράταξης θα γίνει πράξη» ο Αλέξης Τσίπρας από τη Θεσσαλονίκη έστειλε το μήνυμα πως η καθυστέρηση στην ανακοίνωση του νέου του κόμματος δεν εμπεριέχει ψήγματα δισταγμού. Αντίθετα, όπως γράφει ο Αντώνης Αναστασόπουλος στην εφημερίδα «Political», υπαινίχθηκε πως η ομάδα του συνεχίζει να δουλεύει εντός χρονοδιαγράμματος για το πρόγραμμα που θα παρουσιάσει και πως όλα θα γίνουν τη σωστή στιγμή.
Μεγάλη ήταν και η προσέλευση βουλευτών στο «Ολύμπιον», καθώς εκεί μπορεί να μη βρέθηκαν ο Σωκράτης Φάμελλος και ο Χρήστος Γιαννούλης -ως βουλευτές Θεσσαλονίκης- αλλά αντίθετα ήταν (και μάλιστα στην τέταρτη σειρά των καθισμάτων) η Κατερίνα Νοτοπούλου, η βουλευτής Επικρατείας Πόπη Τσαπανίδου και οι Θεόφιλος Ξανθόπουλος, Συμεών Κεδίκογλου, Αλέξανδρος Μεϊκόπουλος και Βασίλης Κόκκαλης αλλά και ο βουλευτής Ροδόπης της Νέας Αριστεράς Φερχάτ Οζγκιούρ, που μόλις πριν λίγες ημέρες δήλωνε πως ο Αλέξης Τσίπρας είναι «ο μοναδικός ηγέτης της προοδευτικής παράταξης». Το «παρών» στην εκδήλωση έδωσαν οι πρώην βουλευτές Χάρης Τσιόκας, Δώρα Αυγέρη, Ελένη Αυλωνίτου, Γιάννης Αμανατίδης και Αλέξανδρος Τριανταφυλλίδης.
«Εναλλακτική πρόταση διακυβέρνησης»
Ο πρώην πρωθυπουργός, που εξαπέλυσε εφ’ όλης της ύλης επίθεση στην Κυβέρνηση, δεν άφησε αναπάντητες και τις επικρίσεις της Μαρίας Καρυστιανού προς εκείνον και την κυβέρνησή του, χωρίς πάντως να την κατονομάσει. Ανέφερε συγκεκριμένα πως με αφορμή το βιβλίο του «κάποιοι μας αναγκάζουν σε συγκρίσεις», ενώ μιλούν για το «τρίτο χειρότερο μνημόνιο». Ο Αλέξης Τσίπρας παρέθεσε «επιτεύγματα» της κυβέρνησής του αντιπαραβάλλοντάς τα με το «επιτελικό κράτος» του Κυριάκου Μητσοτάκη, στο οποίο τόνισε πως η κοινωνία λέει «όχι». Συμπλήρωσε πως «το “όχι” δεν αρκεί» όταν «χειραγωγείται από τη δημαγωγία και οδηγεί τελικά στην αντιπολιτική, την απογοήτευση, την άκρα Δεξιά».
Η ομιλία του αυτή τη φορά δεν είχε ιδιαίτερες αιχμές κατά των κομμάτων της αντιπολίτευσης. Τόνισε πως «ο κόσμος αναζητά μια κυβερνώσα προοδευτική παράταξη και όχι κόμματα ανίσχυρα να κυβερνήσουν. Ούτε «μια ακόμη δύναμη διαμαρτυρίας, έχουμε τέτοιες, αυτό που πραγματικά ζητά είναι εναλλακτική πρόταση διακυβέρνησης». Ο πρώην πρωθυπουργός αναφέρθηκε στις πρόσφατες κινήσεις των ΗΠΑ και του Ντόναλντ Τραμπ σχολιάζοντας την περιφρόνησή του για το διεθνές δίκαιο, ενώ παράλληλα έκανε λόγο για μια ΕΕ που παρακολουθεί αμήχανη. Κατηγόρησε την κυβέρνηση πως «έχει μετατρέψει το κράτος σε εργαλείο στυγνής εκμετάλλευσης των πολλών και κοινωνικής αδικίας». Μιλώντας για τη δική του κυβέρνηση σημείωσε: «Δεν ισχυρίζομαι ότι όλα έγιναν τέλεια. Μπορώ όμως χωρίς σκιά αμφιβολίας να σας πως ένα πράγμα: Το δικό μας όπλο δεν ήταν η εμπειρία της διακυβέρνησης. Το δικό μας όπλο ήταν η εντιμότητα. Εμείς ούτε ένα ευρώ δεν σφετεριστήκαμε από τις θυσίες του ελληνικού λαού».
«Ρίχ’ το»
Αναφερόμενος στα δικά του μελλοντικά βήματα, ο Αλέξης Τσίπρας ανέφερε πως «ξέρω ότι σήμερα δεν ήρθατε μόνο για να ακούσετε για την ‘‘Ιθάκη’’, για τα διεθνή και για το Κράτος». Εκείνη την ώρα ένας «βιαστικός» από το κοινό ακούστηκε να προτρέπει τον πρώην πρωθυπουργό: «Ρίχ’ το». Η αίθουσα άρχισε να γελά, όμως ο πρώην πρωθυπουργός συνέχισε ακάθεκτος: «Αλλά πιστέψτε με. Αυτό που λείπει δεν είναι το περιτύλιγμα αλλά το περιεχόμενο. Στο περιεχόμενο πρέπει να δουλέψουμε. Και θέλω να σας διαβεβαιώσω ότι δουλεύω και δουλεύουμε εντατικά και μεθοδικά αυτό το σχέδιο». Τόνισε μάλιστα πως «κερδίζει καθημερινά έδαφος η ιδέα μιας μεγάλης προοδευτικής παράταξης που θα μπορέσει να βάλει τέλος στο κράτος της απολυταρχίας, της ολιγαρχίας, της αδικίας και της διαφθοράς».
