Η άμβλωση αποτελεί μία από τις πιο αμφιλεγόμενες πρακτικές στην ιστορία της ανθρωπότητας, καθώς συνδέει την ιατρική με την ηθική, τη θρησκεία, την κοινωνία και το νόμο. Η ιστορία της δεν είναι απλώς ιατρική ή νομική, αλλά κοινωνική και πολιτισμική, αντανακλώντας τις αντιφάσεις της ανθρώπινης κοινωνίας γύρω από τη γέννηση, την αυτονομία και την ηθική.
Από τα πρώτα φυτικά εκχυλίσματα έως τις σύγχρονες διαδηλώσεις για τα δικαιώματα της γυναίκας, η πορεία της άμβλωσης δείχνει πώς οι κοινωνίες έχουν διαμορφώσει την αναπαραγωγική αυτονομία, με συνεχείς συγκρούσεις ανάμεσα στην ατομική ελευθερία και τις κοινωνικές, πολιτικές και θρησκευτικές πιέσεις.
Άμβλωση στην αρχαιότητα
Οι πρώτες μορφές άμβλωσης είναι καταγεγραμμένες ήδη στην προϊστορία. Αρχαιολογικές ενδείξεις δείχνουν ότι γυναίκες σε πρωτόγονες κοινωνίες χρησιμοποιούσαν φυτικά εκχυλίσματα για να προκαλέσουν αποβολή. Η πρακτική αυτή ήταν κρυφή και επικίνδυνη, αλλά συνδεόταν τόσο με την επιβίωση της γυναίκας όσο και με τον κοινωνικό έλεγχο, όπως η ρύθμιση του μεγέθους της οικογένειας και η οικονομική διαχείριση των πόρων.
Στην Αρχαία Αίγυπτο, ο Πάπυρος Ebers (περίπου 2000 π.Χ.) περιγράφει μεθόδους άμβλωσης με χρήση βοτάνων και ενδοκολπικών μέσων. Παρά τους κοινωνικούς περιορισμούς, η άμβλωση θεωρούνταν μέρος των πρακτικών υγείας των γυναικών, επιτρέποντας μια σχετική αυτονομία στη διαχείριση της αναπαραγωγής.
Στην Αρχαία Ελλάδα, ο Ιπποκράτης στον Όρκο του απαγόρευε τη χρήση φαρμάκων για την πρόκληση άμβλωσης. Παρά την ηθική αυτή απαγόρευση, η πρακτική συνέχιζε να χρησιμοποιείται ευρέως, συνήθως με φυτικά και μηχανικά μέσα. Στη Ρώμη, η άμβλωση χρησιμοποιούνταν επίσης για κοινωνική επιλογή παιδιών και για οικονομικό έλεγχο. Ο Ιουστινιανός τον 6ο αιώνα καθιέρωσε αυστηρές ποινές για όσες γυναίκες ή γιατροί προέβαιναν σε άμβλωση, δείχνοντας την αρχή της κρατικής παρέμβασης στο θέμα.
Μεσαίωνας και Χριστιανισμός
Με την επικράτηση του Χριστιανισμού, η άμβλωση αντιμετωπίστηκε ως ηθικό και θρησκευτικό ζήτημα. Οι Χριστιανοί θεωρούσαν ότι η ζωή ξεκινά από τη σύλληψη, και άρα η άμβλωση ισοδυναμούσε με φόνο. Ο Άγιος Αυγουστίνος υποστήριζε ότι η ψυχή εισέρχεται στο έμβρυο από τη στιγμή της σύλληψης, καθιστώντας οποιαδήποτε προσπάθεια τερματισμού της εγκυμοσύνης αμάρτημα.
Νομικά, οι μεσαιωνικοί νόμοι ποινικοποιούσαν την άμβλωση με φυλάκιση ή ακόμη και θανατική ποινή. Παρ’ όλα αυτά, η πρακτική συνεχίστηκε κρυφά, με τη χρήση φυτών και μηχανικών μεθόδων, δείχνοντας ότι η ανάγκη της γυναίκας για αναπαραγωγική αυτονομία υπερβαίνει τους νόμους και τις θρησκευτικές απαγορεύσεις.
Το Βατικανό και η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία έχουν παίξει καθοριστικό ρόλο στην ιστορική και σύγχρονη αντίθεση στην άμβλωση. Η διδασκαλία τους βασίζεται στην ιδέα ότι η ζωή ξεκινά από τη σύλληψη, θεωρώντας την άμβλωση φόνο και βαριά αμαρτία. Αυτή η στάση επηρεάζει ακόμη σήμερα την πολιτική και τη νομοθεσία σε πολλές χώρες, ιδιαίτερα με ισχυρή καθολική παράδοση.
Νεότερη εποχή (16ος–19ος αι.)
Στην Ευρώπη του 16ου αιώνα, η άμβλωση άρχισε να ποινικοποιείται συστηματικά. Στην Αγγλία, θεωρήθηκε ποινικό αδίκημα, αλλά οι γυναίκες συνέχιζαν να καταφεύγουν σε φυτικά και μηχανικά μέσα, κυρίως για κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους.
Στις ΗΠΑ, μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα η άμβλωση πριν από τον τέταρτο μήνα της εγκυμοσύνης ήταν σχετικά νόμιμη. Αργότερα, οι απαγορεύσεις αυξήθηκαν, αντικατοπτρίζοντας την προσπάθεια των κρατών να ελέγξουν την ιατρική επιστήμη και να επιβάλλουν θρησκευτική ηθική.
20ός αιώνας: Κίνημα για τη νομιμοποίηση
Ο 20ός αιώνας σηματοδότησε την άνθηση του κινήματος υπέρ της νομιμοποίησης της άμβλωσης. Πρωτοπόρες φεμινίστριες, όπως η Margaret Sanger στις ΗΠΑ, πάλεψαν για την αναπαραγωγική αυτονομία των γυναικών, προωθώντας την ενημέρωση και την ασφαλή χρήση αντισυλληπτικών μεθόδων. Στη Γαλλία, η Simone Veil υπέγραψε τον νόμο για τη νομιμοποίηση της άμβλωσης το 1975, σώζοντας χιλιάδες γυναίκες από παράνομες και επικίνδυνες διαδικασίες.
Νομοθετικά, σημαντικές μάχες δόθηκαν στις ΗΠΑ με την απόφαση Roe v. Wade το 1973, η οποία νομιμοποίησε την άμβλωση βασιζόμενη στην αυτονομία της γυναίκας, αλλά η απόφαση αυτή ανετράπη με το Dobbs v. Jackson το 2022, αφήνοντας την κάθε πολιτεία να αποφασίζει. Στην Ευρώπη, χώρες όπως η Σουηδία, η Γαλλία και η Ισπανία νομιμοποίησαν την άμβλωση από τη δεκαετία του 1970–1980, ενώ η Λατινική Αμερική παραμένει σε μεγάλο βαθμό περιοριστική, με εξαιρέσεις όπως η Κούβα και η Ουρουγουάη.
Κοινωνικά κινήματα έχουν παίξει καθοριστικό ρόλο: οι pro-choice οργανώσεις προωθούν διαδηλώσεις, νομικές μάχες και εκστρατείες ενημέρωσης για ασφαλείς εκτρώσεις, ενώ οι pro-life οργανώσεις υποστηρίζουν περιορισμούς ή πλήρη απαγόρευση, συχνά στηριζόμενες σε θρησκευτικά επιχειρήματα.
Χριστιανισμός και άμβλωση σήμερα
Η Καθολική Εκκλησία συνεχίζει να θεωρεί την άμβλωση αμάρτημα από τη στιγμή της σύλληψης. Στις Προτεσταντικές Εκκλησίες υπάρχει διαφοροποίηση: κάποιες δέχονται την άμβλωση υπό συνθήκες, άλλες την απαγορεύουν αυστηρά.
Η επιρροή των θρησκευτικών οργανώσεων είναι ιδιαίτερα εμφανής σε νομοθεσίες των ΗΠΑ και της Λατινικής Αμερικής, όπου οι πολιτικές αποφάσεις συχνά αντικατοπτρίζουν θρησκευτικά και ηθικά δεδομένα.
21ος αιώνας: Η συνεχιζόμενη διαμάχη
Σήμερα, η άμβλωση παραμένει ένα παγκόσμιο πεδίο κοινωνικής και πολιτικής σύγκρουσης. Σε ορισμένες χώρες είναι πλήρως νόμιμη, ενώ σε άλλες εξακολουθεί να απαγορεύεται αυστηρά.
Νέες προκλήσεις περιλαμβάνουν την ψηφιακή διάδοση φαρμάκων για άμβλωση, δικαστικές μάχες για ασφαλή πρόσβαση, και πολιτικές συγκρούσεις σε χώρες όπως οι ΗΠΑ και η Πολωνία.
Πού είναι νόμιμη η άμβλωση σήμερα
Η νομική κατάσταση της άμβλωσης διαφέρει πολύ από χώρα σε χώρα, αντικατοπτρίζοντας πολιτισμικές, θρησκευτικές και κοινωνικές παραδόσεις, αλλά και σύγχρονους νομικούς αγώνες για δικαιώματα.
Σύμφωνα με διεθνή αναλυτικά δεδομένα, η πλειονότητα των κρατών επιτρέπουν την άμβλωση υπό κάποια μορφή, ενώ λίγες χώρες εξακολουθούν να την απαγορεύουν πλήρως ή σχεδόν πλήρως.
1. Χώρες με άμβλωση «κατ’ επιλογή»
Περίπου 75 χώρες, που καλύπτουν μεγάλο μέρος της Ευρώπης, της Αμερικής, της Αυστραλίας και άλλων περιοχών, επιτρέπουν την άμβλωση χωρίς να απαιτείται συγκεκριμένος ιατρικός λόγος, συνήθως έως ένα συγκεκριμένο όριο κύησης (π.χ. 12–24 εβδομάδες).
Σε πολλές από αυτές τις χώρες η άμβλωση θεωρείται νόμιμο ιατρικό δικαίωμα και εντάσσεται στα συστήματα δημόσιας υγείας:
- Ευρώπη (πλήρως ή σε μεγάλο βαθμό): Γαλλία, Γερμανία, Ισπανία, Ελλάδα, Σουηδία, Ιταλία, Νορβηγία, Σερβία, Τσεχία, Βέλγιο και άλλες χώρες όπου η άμβλωση επιτρέπεται κατ’ επιλογή εντός χρονικών ορίων.
- Βόρεια Αμερική: Σε μεγάλο μέρος του Καναδά η άμβλωση είναι νόμιμη ως ιατρική υπηρεσία χωρίς κρατικούς περιορισμούς μέχρι ένα σημείο.
- Αυστραλία: Σε πολλές πολιτείες/περιοχές επιτρέπεται μέχρι τις 22–24 εβδομάδες κύησης.
- Ασία: Χώρες όπως η Ιαπωνία και η Κίνα παρέχουν νόμιμη πρόσβαση υπό κοινωνικούς, ιατρικούς ή υγειονομικούς λόγους.
Παράδειγμα αναλυμένης πρόσβασης:
Φινλανδία: Από το 2023 η άμβλωση είναι νόμιμη κατ’ επιλογή μέχρι την 12η εβδομάδα κύησης.
2. Χώρες με άμβλωση υπό περιορισμένες προϋποθέσεις
Ένα σημαντικό μέρος των κρατών επιτρέπουν την άμβλωση μόνο υπό συγκεκριμένους λόγους, όπως:
- Κίνδυνος για τη ζωή ή την υγεία της μητέρας
- Περίπτωση βιασμού ή αιμομιξίας
- Σοβαρές ανωμαλίες του εμβρύου
Σε πολλές χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής η άμβλωση παραμένει νόμιμη μόνο για ιατρικούς λόγους ή σε περιπτώσεις βίας.
3. Χώρες με αυστηρή απαγόρευση ή σχεδόν πλήρη απαγόρευση
Μόνο λίγα κράτη στον κόσμο εξακολουθούν να απαγορεύουν την άμβλωση σε όλες ή σχεδόν όλες τις περιπτώσεις. Σύμφωνα με αναλύσεις:
- Κάποιες χώρες στη Λατινική Αμερική (π.χ. Δομινικανική Δημοκρατία, Ελ Σαλβαδόρ, Ονδούρα, Νικαράγουα)
- Στην Ευρώπη: Μάλτα (παρά τις πρόσφατες μικρές αλλαγές) και Άγιος Μαρίνος, Ανδόρα και η Πολιτεία της Βατικανής Πόλης
- Στην Αφρική και Ασία: χώρες όπως Αίγυπτος, Σενεγάλη, Φιλιππίνες παραμένουν με πολύ περιορισμένο νόμο.
4. Νομικές εξελίξεις και τάσεις
Σε αρκετές χώρες οι νόμοι συνεχίζουν να αλλάζουν:
- Στη Γαλλία προωθείται νομοσχέδιο για να καταστεί το δικαίωμα στην άμβλωση θεμελιώδες συνταγματικό δικαίωμα.
- Στο Ηνωμένο Βασίλειο, πρόσφατες νομικές μεταρρυθμίσεις αποποινικοποιούν πλήρως την άμβλωση μετά τις 24 εβδομάδες, δίνοντας έμφαση στην ιατρική ασφάλεια παρά στην ποινική δίωξη.
Αντίθετα, σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, μετά την ανατροπή ομοσπονδιακών προστατευτικών αποφάσεων, η πρόσβαση στην άμβλωση εξαρτάται πλέον από την πολιτειακή νομοθεσία, με μεγάλες διαφοροποιήσεις στις πολιτείες.
Παρά τις νίκες των φεμινιστριών και των πρωτοπόρων νομοθετών, οι διαμάχες συνεχίζονται και στον 21ο αιώνα, καθιστώντας την άμβλωση ένα ζήτημα διαχρονικά επίκαιρο.
