Το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας δεν αφορά μόνο τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος ή την εξέλιξη της αγοράς εργασίας. Όπως γράφει ο Κωνσταντίνος Δαυλός στην εφημερίδα «Political», επηρεάζει ήδη τη δομή της ελληνικής επιχειρηματικότητας, ιδιαίτερα τον κόσμο των μικρών και πολύ μικρών επιχειρήσεων που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας.
Σύμφωνα με τη μελέτη του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ για τη λεγόμενη «ασημένια οικονομία», το 35% των επιχειρηματιών που ίδρυσαν μια εταιρεία τα τελευταία 15 χρόνια είναι ηλικίας άνω των 50 ετών. Το ποσοστό αυτό είναι ιδιαίτερα υψηλό και καταδεικνύει ότι η επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες. Μάλιστα, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι αν εξεταστεί το σύνολο των επιχειρήσεων που ιδρύθηκαν πριν από την τελευταία δεκαπενταετία, το ποσοστό των επιχειρηματιών άνω των 50 ετών πιθανότατα αποτελεί τη συντριπτική πλειοψηφία. Με άλλα λόγια, όπως γερνά ο ελληνικός πληθυσμός, γερνά παράλληλα και ο επιχειρηματικός ιστός της χώρας.
Η γερασμένη… ραχοκοκαλιά
Παρά τη δημογραφική πίεση, οι μικρές επιχειρήσεις συνεχίζουν να αποτελούν βασικό μοχλό επιχειρηματικής δραστηριότητας. Το 2024 ο ρυθμός δημιουργίας νέων πολύ μικρών επιχειρήσεων στην Ελλάδα ήταν τριπλάσιος από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ η αύξηση της απασχόλησης σε αυτές ήταν σχεδόν πέντε φορές υψηλότερη από τον αντίστοιχο ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι παρά τις διαδοχικές κρίσεις της τελευταίας δεκαπενταετίας, η μικρομεσαία επιχειρηματικότητα εξακολουθεί να παράγει νέες επιχειρηματικές πρωτοβουλίες. Ωστόσο, η δημογραφική εξέλιξη δημιουργεί νέες προκλήσεις που σχετίζονται με τη συνέχεια, τη βιωσιμότητα και την παραγωγικότητα των επιχειρήσεων.
Δεν αναλαμβάνουν οι νέοι
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδεικνύονται είναι αυτό της διαδοχής. Καθώς αυξάνεται η ηλικία των επιχειρηματιών, πολλές μικρές επιχειρήσεις βρίσκονται αντιμέτωπες με το ερώτημα της συνέχειας της λειτουργίας τους. Η μεταβίβαση μιας οικογενειακής επιχείρησης στη νεότερη γενιά δεν είναι πάντα δεδομένη, ιδίως σε μια περίοδο κατά την οποία ο πληθυσμός μειώνεται και οι νέοι συχνά επιλέγουν διαφορετικές επαγγελματικές διαδρομές.
Ένα δεύτερο ζήτημα αφορά την παραγωγικότητα. Η μελέτη επισημαίνει ότι στην Ελλάδα το παραγωγικό χάσμα μεταξύ μικρών και μεγάλων επιχειρήσεων είναι μεγαλύτερο σε σχέση με πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Οι μικρές επιχειρήσεις συχνά δυσκολεύονται περισσότερο να επενδύσουν σε νέες τεχνολογίες, να ενισχύσουν την ψηφιακή τους παρουσία ή να αποκτήσουν πρόσβαση σε χρηματοδότηση.
Σύνταξη στα 75
Οι επιχειρηματίες και οι μικρομεσαίοι επαγγελματίες στην Ελλάδα εργάζονται για περισσότερα χρόνια σε σχέση με άλλες επαγγελματικές κατηγορίες. Ωστόσο, όταν αποχωρούν από την ενεργό δράση -συχνά μετά την ηλικία των 75 ετών- αντιμετωπίζουν απότομη μείωση του εισοδήματός τους, γεγονός που αναδεικνύει τα όρια της συνταξιοδοτικής προστασίας για τους αυτοαπασχολούμενους.
Σημαντική είναι και η γεωγραφική διάσταση της επιχειρηματικής δραστηριότητας. Τα στοιχεία της έρευνας δείχνουν ότι την τελευταία δεκαπενταετία οι περισσότερες νέες επιχειρήσεις ιδρύονται στην περιοχή της Αθήνας και του Πειραιά.
Οι εξελίξεις αυτές συνδέονται και με την ανάπτυξη της λεγόμενης «ασημένιας οικονομίας», δηλαδή των οικονομικών δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τις ανάγκες ενός γηράσκοντος πληθυσμού. Καθώς αυξάνεται το ποσοστό των μεγαλύτερων ηλικιακών ομάδων, δημιουργούνται νέες αγορές και υπηρεσίες που αφορούν την υγεία, τη φροντίδα, τον τουρισμό ή τις υπηρεσίες υποστήριξης της καθημερινότητας.
Οι λύσεις
Η μελέτη προτείνει ένα σύνολο παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων του Δημογραφικού στις μικρές επιχειρήσεις και στους αυτοαπασχολούμενους:
* Ενίσχυση της συνταξιοδοτικής προστασίας των αυτοαπασχολούμενων, καθώς πολλοί επιχειρηματίες αντιμετωπίζουν σημαντική μείωση εισοδήματος μετά την αποχώρηση από την ενεργό δραστηριότητα.
* Διευκόλυνση της διαδοχής στις οικογενειακές επιχειρήσεις μέσω θεσμικών εργαλείων και καλύτερης πρόσβασης σε χρηματοδότηση για τη μεταβίβαση επιχειρήσεων σε νεότερες γενιές.
* Ανάπτυξη δικτύων συνεργασίας και επιχειρηματικών οικοσυστημάτων, που θα επιτρέπουν στις μικρές επιχειρήσεις να μοιράζονται τεχνογνωσία, πόρους και πελατολόγιο.
* Ενίσχυση της ψηφιακής και τεχνολογικής προσαρμογής των μικρών επιχειρήσεων.
* Καταπολέμηση των στερεοτύπων ηλικίας στην αγορά εργασίας.
* Αξιοποίηση των ευκαιριών της «ασημένιας οικονομίας», δηλαδή των προϊόντων και υπηρεσιών που απευθύνονται σε έναν συνεχώς γηράσκοντα πληθυσμό.
