Μια παγωμένη νήσος στον παγκόσμιο χάρτη ή μήπως ένα νέο στρατηγικό λάφυρο ενός κόσμου που ξαναμοιράζεται; Στον νέο παγκόσμιο ανταγωνισμό, όπου η ισχύς μετριέται σε χρόνο αντίδρασης, εμβέλεια πυραύλων και πρόσβαση σε πολύτιμα ορυκτά, η Γροιλανδία παύει να είναι απλώς ένας παγωμένος όγκος γης… μετατρέπεται σε στρατηγικό ύψωμα, σε προγεφύρωμα ελέγχου, σε τρόπαιο που διεκδικούν όλες οι μεγάλες δυνάμεις.
Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ περί «αγοράς» της Γροιλανδία δεν είναι επικοινωνιακή υπερβολή ούτε πολιτικό πυροτέχνημα. Αποτελούν ωμή αποτύπωση μιας στρατηγικής αντίληψης που αντιμετωπίζει τον πλανήτη ως πεδίο αναδιανομής ισχύος, όπου η γεωγραφία, οι πρώτες ύλες και ο χρόνος αντίδρασης καθορίζουν την παγκόσμια ισορροπία. Η «αγορά», άλλωστε, δεν αφορά ακίνητα, αλλά κυριαρχία — τυπική ή άτυπη.
Στο επίκεντρο βρίσκονται τα πλούσια κοιτάσματα σπάνιων γαιών, η κομβική στρατιωτική θέση της Γροιλανδίας στον Αρκτικό Κύκλο και ο έλεγχος των νέων θαλάσσιων και εναέριων διαδρόμων που αναδύονται με την υποχώρηση των πάγων. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επιχειρήσουν να ενισχύσουν τον ρόλο τους στο νησί, αλλά με ποιον τρόπο — και πώς θα αντιδράσουν Ευρώπη, Ρωσία και Κίνα σε ένα παιχνίδι ισχύος που μόλις ξεκινά.
«Μήλον της Έριδος»
Τεράστια σε έκταση και ελάχιστη σε πληθυσμό, η Γροιλανδία δεν είναι απλώς το μεγαλύτερο νησί του πλανήτη, είναι ένα γεωγραφικό πλεονέκτημα πρώτης τάξης. Ένας συμπαγής όγκος γης στον Αρκτικό Κύκλο που λειτουργεί σαν ακίνητο αεροπλανοφόρο, ικανό να στηρίξει επιτήρηση, αποτροπή και προβολή ισχύος σε τρεις ηπείρους ταυτόχρονα.
Παρότι περίπου το 80% της επιφάνειάς της παραμένει καλυμμένο από πάγο, η ταχεία μεταβολή του αρκτικού περιβάλλοντος ανατρέπει δεδομένα. Αυτό ακριβώς το γεγονός είναι και η απάντηση στο «γιατί τώρα;». Οι πάγοι υποχωρούν, νέες θαλάσσιες αρτηρίες αναδύονται και η Αρκτική μετατρέπεται από φυσικό φράγμα σε διάδρομο ταχείας διέλευσης εμπορικών και στρατιωτικών πλοίων μεταξύ Ευρώπης, Ασίας και Βόρειας Αμερικής.
Παράλληλα, η ύπαρξη σημαντικών φυσικών πόρων καθιστά τη Γροιλανδία αντικείμενο αυξανόμενου ανταγωνισμού. Κάτω από το παγωμένο έδαφος της Γροιλανδίας εντοπίζονται ουράνιο, υδρογονάνθρακες και εκτεταμένα κοιτάσματα σπάνιων γαιών, υλικά καθοριστικής σημασίας για τη σύγχρονη άμυνα, την υψηλή τεχνολογία, τα δορυφορικά συστήματα και την ενεργειακή μετάβαση. Πρόκειται για ορυκτά που καθορίζουν όχι μόνο τη βιομηχανική ισχύ, αλλά και την επιχειρησιακή ικανότητα των κρατών.
Επομένως, η Γροιλανδία λειτουργεί όχι απλώς ως πηγή πλούτου, αλλά ως στρατηγικό απόθεμα, του οποίου η αξιοποίηση – ή ο αποκλεισμός των αντιπάλων – εντάσσεται στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό των μεγάλων δυνάμεων.
Αλλά και από στρατιωτικής απόψεως, για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η σημασία του νησιού είναι τεράστια. Από τις αρχές του Ψυχρού Πολέμου και βάσει αμυντικής συμφωνίας με τη Δανία, η Ουάσιγκτον διατηρεί σταθερή παρουσία στο έδαφος της Γροιλανδίας. Η Pituffik Space Base (πρώην Thule) αποτελεί κρίσιμο κόμβο του συστήματος έγκαιρης προειδοποίησης για βαλλιστικές απειλές και διαστημική επιτήρηση, προσφέροντας άμεση εικόνα προς τον ευρασιατικό χώρο. Στον αρκτικό άξονα, οι γεωγραφικές αποστάσεις συμπιέζονται και η Ευρασία έρχεται πιο κοντά στις ΗΠΑ από οποιαδήποτε άλλη κατεύθυνση.
Σε αυτό το πλαίσιο, και καθώς η Ρωσία ενισχύει συστηματικά τη στρατιωτική της παρουσία στον Βορρά ενώ η Κίνα διευρύνει τη δραστηριότητά της στην Αρκτική, η Γροιλανδία εξελίσσεται σε γραμμή πρώτης επαφής. Ο έλεγχός της δεν αφορά μόνο το ίδιο το νησί, αλλά την πρόσβαση και την επιτήρηση ολόκληρου του Βόρειου Ατλαντικού — και κατ’ επέκταση, την ισορροπία ισχύος στον αρκτικό χώρο.
Τι σημαίνει «θα αγοράσω τη Γροιλανδία»;
Μπορεί κάποιος να αγοράσει μία χώρα; Υπάρχει τιμοκατάλογος για το κόστος κάθε χώρας; Προφανώς και ο Τραμπ δεν εννοεί πως θα πληρώσει σε κάποιο ταμείο. Ας δούμε τα δεδομένα… τυπικά και νομικά, η Γροιλανδία αποτελεί τμήμα του Βασιλείου της Δανίας, διαθέτοντας ωστόσο εκτεταμένη αυτονομία και κατοχυρωμένο δικαίωμα αυτοδιάθεσης. Υπό αυτό το πρίσμα, μια «αγορά» με τη συμβατική έννοια είναι πρακτικά ανέφικτη. Η διεθνής πολιτική, όμως, σπανίως περιορίζεται στα νομικά πλαίσια· λειτουργεί με όρους ισχύος, εξάρτησης και σταδιακής επιβολής επιρροής.
Στα στρατηγικά επιτελεία, το ενδεχόμενο αμερικανικού ελέγχου της Γροιλανδίας δεν προσεγγίζεται ως μία μεμονωμένη κίνηση, αλλά ως μια διαδικασία πολλαπλών επιπέδων. Ένα πρώτο και απολύτως ρεαλιστικό σενάριο αφορά την οικονομική απορρόφηση. Μέσω μαζικών επενδύσεων σε υποδομές, εξορυκτική δραστηριότητα, θέσεις εργασίας και κοινωνικές παροχές, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να καταστούν ο βασικός χρηματοδότης της τοπικής οικονομίας. Σε τέτοιες συνθήκες, η πολιτική αυτονομία ενός μικρού και ευάλωτου πληθυσμού καθίσταται σταδιακά σχετική.
Παράλληλα, η στρατιωτική διάσταση παραμένει κεντρική. Οι ΗΠΑ – όπως αναφέραμε – διαθέτουν ήδη κρίσιμη παρουσία στο νησί. Η περαιτέρω ενίσχυση βάσεων, ραντάρ και διαστημικών υποδομών θα μπορούσε να μετατρέψει τη Γροιλανδία σε αμερικανικό προγεφύρωμα πρώτης γραμμής, ανεξάρτητα από το ποιος ασκεί την τυπική κυριαρχία.
Ένα τρίτο σενάριο αφορά την πολιτική στήριξη της ανεξαρτησίας. Η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να ενθαρρύνει —άμεσα ή έμμεσα— ένα δημοψήφισμα αποχώρησης από τη Δανία, προσφέροντας οικονομικές εγγυήσεις και στρατηγική προστασία. Μια ανεξάρτητη Γροιλανδία, με περιορισμένους ίδιους πόρους και μεγάλες ανάγκες, θα ήταν εκ των πραγμάτων εξαιρετικά δεκτική σε αμερικανική επιρροή.
Στο διπλωματικό επίπεδο, οι ΗΠΑ μπορούν να αξιοποιήσουν το πλαίσιο του ΝΑΤΟ, επικαλούμενες λόγους εθνικής και συμμαχικής ασφάλειας για να διεκδικήσουν αυξημένο ρόλο στην περιοχή. Μια τέτοια κίνηση θα περιόριζε τον ευρωπαϊκό έλεγχο χωρίς να προκαλέσει άμεση ρήξη στο εσωτερικό της Συμμαχίας.
Αν για ορισμένους τα παραπάνω ενδεχόμενα μοιάζουν ακραία και μάλλον αδύνατα προς εφαρμογή, ο Τραμπ έχει τη λύση: άμεση στρατιωτική κατάληψη. Αν και θεωρείται χαμηλής πιθανότητας λόγω του τεράστιου πολιτικού και συμμαχικού κόστους, η ύπαρξή του και μόνο λειτουργεί ως εργαλείο αποτροπής και πίεσης.
Μπορεί η Ευρώπη να σταματήσει τον Τραμπ;
Ευρωπαίοι αξιωματούχοι τονίζουν ότι η Γροιλανδία δεν πωλείται ούτε καταλαμβάνεται και ότι η Ευρώπη πρέπει να ενισχύσει την ασφάλεια και τα συμφέροντά της. Στο ερώτημα ωστόσο «πώς μπορεί η Ευρώπη να αποτρέψει τις αμερικανικές κινήσεις και ποιες επιλογές διαθέτει σε περίπτωση κλιμάκωσης», οι απαντήσεις είναι λιγοστές και δύσκολα θα αποτρέψουν τον Αμερικανό πρόεδρο.
Όπως αναφέρει το Politico, ως πιθανή διέξοδος από την ένταση προβάλλεται μια λύση διαπραγμάτευσης, με διαμεσολάβηση του ΝΑΤΟ, που θα ικανοποιεί τις αμερικανικές ανησυχίες χωρίς να θίγει τη Δανία και τη Γροιλανδία.
Παράλληλα, συζητείται η ενίσχυση της αρκτικής ασφάλειας μέσω αυξημένων αμυντικών δαπανών, περισσότερων ασκήσεων και πιθανής δημιουργίας μηχανισμού επιτήρησης τύπου «Arctic Sentry».
Κεντρικός άξονας της ευρωπαϊκής στρατηγικής είναι και η οικονομική στήριξη της Γροιλανδίας, με σχεδιαζόμενη αύξηση της χρηματοδότησης από το 2028, ώστε να αντιμετωπιστούν κοινωνικά και αναπτυξιακά κενά και να αποτραπεί η προσέγγιση με τις ΗΠΑ. Ωστόσο, σε περίπτωση κλιμάκωσης, τα ευρωπαϊκά περιθώρια αντίδρασης παραμένουν περιορισμένα, καθιστώντας σαφές ότι η αποτροπή θα βασιστεί περισσότερο στο κόστος, μέσω ενδεχομένως ευρωπαϊκών κυρώσεων και αντιποίνων στις ΗΠΑ.
Το κρισιμότερο τεστ για τη Δύση
Η υπόθεση της Γροιλανδίας φανερώνει τη μετάβαση σε έναν κόσμο όπου οι συμμαχίες δοκιμάζονται και η ισχύς επανέρχεται ως βασικό εργαλείο άσκησης πολιτικής. Όταν ένας Αμερικανός πρόεδρος μιλά ανοιχτά για «αγορά» ή ακόμη και κατάληψη εδάφους συμμάχου, το μήνυμα δεν αφορά μόνο τη Γροιλανδία, αλλά το πώς αντιλαμβάνεται η κυβέρνηση Τραμπ τον ρόλο της σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Τι θα κάνει λοιπόν η Ευρώπη; Θα παραμείνει θεατής σε έναν νέο γεωπολιτικό ανταγωνισμό που εξελίσσεται στα σύνορά της ή μήπως θα επιχειρήσει να διαμορφώσει όρους αποτροπής και επιρροής με πραγματικό κόστος και στρατηγικό βάθος. Η Γροιλανδία δεν είναι απλώς ένας παγωμένος τόπος με πλούσια κοιτάσματα. Είναι το πρώτο τεστ αντοχής μιας Δύσης που καλείται να διαχειριστεί όχι μόνο τους αντιπάλους της, αλλά και τις αναθεωρητικές τάσεις στο εσωτερικό της.
Στον Αρκτικό Κύκλο δεν συγκρούονται μόνο συμφέροντα και στρατηγικές… συγκρούονται αντιλήψεις για το πώς γράφεται η διεθνής τάξη του αύριο. Και αυτό το κεφάλαιο μόλις άνοιξε.
