Ένα μικρό αεροσκάφος χωρίς πιλότο, αξίας μόλις λίγων χιλιάδων δολαρίων, μπορεί σήμερα να απειλήσει στρατιωτικές βάσεις, ενεργειακές εγκαταστάσεις και ολόκληρες πόλεις. Αυτή είναι η νέα πραγματικότητα του σύγχρονου πολέμου. Και στη Μέση Ανατολή εξελίσσεται ήδη μπροστά στα μάτια μας.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Βασίλη Σκουλαράκου για την εφημερίδα «Political», καθώς η σύγκρουση στην περιοχή κλιμακώνεται, τα drones αναδεικνύονται στο πιο καθοριστικό όπλο των σύγχρονων επιχειρήσεων. Από αποστολές επιτήρησης μέχρι επιθέσεις ακριβείας και ηλεκτρονικό πόλεμο, τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη χρησιμοποιούνται πλέον από όλες τις πλευρές, από τακτικούς κρατικούς στρατούς μέχρι παραστρατιωτικές οργανώσεις. Μικρά, δύσκολα εντοπίσιμα και σχετικά φθηνά, τα drones μπορούν να διαπεράσουν αντιαεροπορικές άμυνες, να μεταφέρουν εκρηκτικά ή να λειτουργούν σαν «μάτια» στο πεδίο της μάχης.
Φορτωμένα εκρηκτικά
Οι επιθέσεις με drones στην Τεχεράνη και στη Βηρυτό από Ισραήλ και ΗΠΑ, αλλά και η απόπειρα απαντήσεων από το Ιράν και τους συμμάχους του, επιβεβαιώνουν ότι ο πόλεμος έχει ήδη περάσει σε μια νέα φάση. Οι εικόνες από την Τεχεράνη είναι αποκαλυπτικές. Drones ευέλικτα και… αόρατα -ακόμα και από σύγχρονα ραντάρ- χτυπούν με σφοδρότητα θέσεις των Φρουρών της Επανάστασης και στρατιωτικές εγκαταστάσεις προκαλώντας τεράστια καταστροφή.
Δεν είναι όμως μόνο όπλο ισχυρών στρατών. Οι αντάρτες Χούθι της Υεμένης εξαπολύουν φονικά drones προς τα πλοία που κινούνται στην Ερυθρά Θάλασσα, ενώ ακόμα και η αποδεκατισμένη Χεζμπολάχ διαθέτει στη φαρέτρα της μη επανδρωμένα που μπορούν να φτάσουν φορτωμένα με εκρηκτικά εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Η απόπειρα επίθεσης στη βάση του Ακρωτηρίου στην Κύπρο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, με τους συμμάχους της Μεγαλονήσου να σπεύδουν άμεσα για προστασία, με πρώτη φυσικά την Ελλάδα.
Τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη μπορούν να εκτελούν αποστολές που παλαιότερα απαιτούσαν ακριβά μαχητικά αεροσκάφη ή πυραυλικά συστήματα. Μπορούν επίσης να επιχειρούν σε περιβάλλοντα όπου η χρήση επανδρωμένων μέσων θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη. Το σημαντικότερο όμως είναι πως μπορούν να χρησιμοποιηθούν μαζικά. Δεκάδες ή ακόμη και εκατοντάδες drones μπορούν να εκτοξευθούν ταυτόχρονα, δημιουργώντας κύματα επιθέσεων που δοκιμάζουν τα όρια ακόμη και των πιο προηγμένων αντιαεροπορικών συστημάτων. Σε τέτοια σενάρια κορεσμού, η άμυνα καλείται να αντιμετωπίσει όχι μία απειλή, αλλά ένα ολόκληρο «σμήνος» απειλών που κινούνται ταυτόχρονα προς τον ίδιο στόχο.
Το παράδοξο του κόστους
Ένα από τα μεγαλύτερα στρατηγικά προβλήματα που δημιουργεί η χρήση drones είναι η τεράστια ανισορροπία κόστους μεταξύ επίθεσης και άμυνας. Τα ιρανικά drones Shahed-136, γνωστά και ως «Καλάσνικοφ της Τεχεράνης», τα οποία χρησιμοποιούνται μαζικά στη Μέση Ανατολή όσο και στον πόλεμο της Ουκρανίας, κοστίζουν περίπου 20.000 δολάρια το καθένα. Για την αναχαίτισή τους, όμως, χρησιμοποιούνται συχνά πύραυλοι Patriot PAC-3, με κόστος που φτάνει τα 4 εκατομμύρια δολάρια ανά βολή.
Η αναλογία είναι αποκαλυπτική! Ένα φτηνό drone μπορεί να αναγκάσει μια χώρα να χρησιμοποιήσει ένα πανάκριβο αμυντικό σύστημα. Και όταν οι επιθέσεις γίνονται μαζικά, η εξίσωση γίνεται ακόμη πιο δύσκολη. Αυτή ακριβώς η ανισορροπία κόστους αποτελεί βασικό στοιχείο της στρατηγικής που ακολουθούν χώρες όπως το Ιράν. Η μαζική εκτόξευση drones δεν αποσκοπεί μόνο στην καταστροφή στόχων. Στόχος είναι και η εξάντληση των αμυντικών δυνατοτήτων του αντιπάλου.
Όπως εξηγούν αναλυτές ασφαλείας, ακόμη και αν ένα μεγάλο ποσοστό των drones καταρριφθεί, το οικονομικό και επιχειρησιακό κόστος για την πλευρά που αμύνεται είναι δυσανάλογα υψηλό. Τι σημαίνει αυτό, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το πρακτορείο Bloomberg; Ορισμένα αποθέματα πυραύλων Patriot στη Μέση Ανατολή θα μπορούσαν να εξαντληθούν μέσα σε λίγες ημέρες, εάν συνεχιστεί ο ίδιος ρυθμός αναχαιτίσεων. Σε μια τέτοια περίπτωση, η ισορροπία στο πεδίο μπορεί να αλλάξει δραματικά.
Πώς απαντά η Ελλάδα στην απειλή των drones
Η σημερινή κυριαρχία των drones στο πεδίο της μάχης δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Η πρώτη μεγάλη «προειδοποίηση» ήρθε το 2020 στον πόλεμο του Ναγκόρνο Καραμπάχ, όταν τα τουρκικά Bayraktar TB2 χρησιμοποιήθηκαν από το Αζερμπαϊτζάν με καταλυτικά αποτελέσματα.
Τα drones κατέστρεψαν άρματα μάχης, αντιαεροπορικά συστήματα και οχυρώσεις, επιτρέποντας στο Αζερμπαϊτζάν να επικρατήσει μέσα σε μόλις 44 ημέρες.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία επιβεβαίωσε ακόμη περισσότερο αυτή την τάση. Χιλιάδες drones χρησιμοποιούνται καθημερινά για αναγνώριση, επιθέσεις ακριβείας και καθοδήγηση πυροβολικού. Η Ουκρανία έχει εξελιχθεί σήμερα στον μεγαλύτερο παραγωγό μικρών drones στον κόσμο, με εκατοντάδες εταιρείες να δραστηριοποιούνται στον τομέα αυτόν.
Σε ορισμένα μέτωπα του πολέμου, τα drones έχουν καταστεί τόσο καθοριστικά, ώστε κάθε μετακίνηση στρατιωτών γίνεται πλέον υπό την απειλή τους.
Ολοκληρωμένο επιχειρησιακό εργαλείο
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, όπου τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη μετατρέπονται σε βασικό εργαλείο του σύγχρονου πολέμου, η Ελλάδα επιχειρεί να προσαρμόσει τη δομή και τη φιλοσοφία εκπαίδευσης των Ενόπλων Δυνάμεων. Το Γενικό Επιτελείο Στρατού προχώρησε πρόσφατα -για πρώτη φορά- στην έκδοση Εγχειριδίου Εκστρατείας ειδικά αφιερωμένου στην τακτική αξιοποίηση πολυκοπτέρων αλλά και στους τρόπους αντιμετώπισής τους στο πεδίο της μάχης.
Το κρίσιμο στοιχείο του εγχειριδίου είναι ότι δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε εξειδικευμένους χειριστές drones. Αντίθετα, καλύπτει το σύνολο των τακτικών κλιμακίων, από το επίπεδο Μονάδας και Λόχου έως τη Διμοιρία, την Ομάδα και τον μεμονωμένο μαχητή. Στόχος είναι να δημιουργηθεί μια κοινή επιχειρησιακή «γλώσσα» για τη χρήση και την αντιμετώπιση των drones στο χαμηλότερο επίπεδο μάχης, εκεί όπου τελικά κρίνεται η έκβαση των επιχειρήσεων.
Η επιλογή αυτή αντανακλά τα διδάγματα των σύγχρονων πολέμων, όπου μικρά και φθηνά drones έχουν αποδειχθεί ικανά να εντοπίζουν θέσεις στρατευμάτων, να κατευθύνουν πυρά πυροβολικού ή ακόμη και να πλήττουν στόχους με εκρηκτικά. Για τον λόγο αυτό το νέο εγχειρίδιο παρουσιάζεται από το Επιτελείο ως ένα ολοκληρωμένο επιχειρησιακό εργαλείο, το οποίο περιλαμβάνει επικαιροποιημένες τακτικές, ρεαλιστικά εκπαιδευτικά σενάρια, οδηγίες ατομικής προστασίας και διαδικασίες εξουδετέρωσης εχθρικών πολυκοπτέρων.
Νέα τεχνολογική κούρσα
Η εξάπλωση των drones έχει αλλάξει ριζικά τη φύση των σύγχρονων συγκρούσεων, ενώ είναι βέβαιο πως θα οδηγήσει σε μια νέα τεχνολογική κούρσα για την ανάπτυξη συστημάτων αντιμετώπισής τους. Ηλεκτρονικά μέσα παρεμβολής, λέιζερ, νέοι τύποι πυραύλων και συστήματα αντι-drone βρίσκονται ήδη υπό ανάπτυξη σε πολλές χώρες.
Το αμερικανικό Πεντάγωνο παρουσίασε πρόσφατα νέα στρατηγική για την αντιμετώπιση των drones, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση επενδύει σημαντικά κεφάλαια τόσο στην ανάπτυξη drones όσο και σε τεχνολογίες αναχαίτισής τους. Η τεχνολογική αυτή κούρσα αναμένεται να καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τις στρατιωτικές ισορροπίες των επόμενων δεκαετιών.
Στη Μέση Ανατολή, όπου οι γεωπολιτικές εντάσεις παραμένουν υψηλές, τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη έχουν ήδη μετατραπεί σε ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία προβολής ισχύος.
Και όλα δείχνουν ότι στο μέλλον ο πόλεμος θα γίνεται όλο και περισσότερο από… μηχανές.
