Ένας ύπουλος και αθόρυβος εχθρός παραμονεύει στα νερά της Μεσογείου και καταστρέφει ό,τι βρεθεί μπροστά του, ακόμα και το ίδιο του το είδος αν ξεμείνει από φαγητό. Ανθρώπους, ψάρια, εργαλεία, ολόκληρο το οικοσύστημα που τον περιβάλλει. Ο λόγος για τον λαγοκέφαλο, ένα ψάρι που δεν απειλείται από κανέναν και τίποτα κυριολεκτικά και το οποίο έχει ισχυρές κανιβαλικές τάσεις.
Όπως σημειώνει ρεπορτάζ της Ιωάννας Ντάνη στην εφημερίδα «Political», οι επαγγελματίες αλιείς στις ελληνικές θάλασσες περιγράφουν τον λαγοκέφαλο ως έναν «αθόρυβο καταστροφέα» που έχει αλλάξει ριζικά την καθημερινότητά τους. «Δεν υπάρχει ψάρεμα χωρίς λαγοκέφαλο. Μαζεύεις τα δίχτυα και βρίσκεις τα μισά ψάρια φαγωμένα. Άλλες φορές είναι κομμένα τα δίχτυα σε πολλά σημεία. Έχουμε φτάσει να πετάμε εργαλεία που πριν κρατούσαν χρόνια».
Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus), γνωστός και ως ασημομάγουλος φουσκωτός, αποτελεί ένα από τα πιο επιθετικά και επικίνδυνα ξενικά είδη που έχουν εγκατασταθεί στη Μεσόγειο.
Πρόκειται για ψάρι ινδο-ειρηνικής προέλευσης που πέρασε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ -φαινόμενο γνωστό ως λεσσεψιανή μετανάστευση- και εξαπλώθηκε ραγδαία από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Σήμερα συναντάται σχεδόν σε όλο το Αιγαίο και ιδιαίτερα στη νότια και ανατολική Ελλάδα, με αυξημένες συγκεντρώσεις γύρω από την Κρήτη, τα Δωδεκάνησα και την Ανατολική Μεσόγειο.
198 επιθέσεις σε λουόμενους
Η ταχύτητα εξάπλωσης του είδους προκαλεί ανησυχία σε επιστήμονες και επαγγελματίες της θάλασσας, καθώς θεωρείται από τα πιο επικίνδυνα εισβολικά ψάρια για οικοσυστήματα, αλιεία και δημόσια υγεία.
«Η κατάσταση στην Κρήτη με τους λαγοκέφαλους είναι ανεξέλεγκτη. Όταν λέμε ανεξέλεγκτη, με όλη τη σημασία της λέξης. Ανεξέλεγκτη, μιλιούνια, μιλιούνια. Θα ξέρεις επίσης ότι το πρόβλημα το έχουν οι αλιείς, αλλά πλέον το έχουν και οι λουόμενοι. 198 καταγεγραμμένα κρούσματα σε νοσοκομεία είναι οι ασθενείς που έχουν μεταφερθεί με κομμένα δάχτυλα, πόδια, χέρια. Κολυμπάς και τρως τη δαγκωματιά!», λέει στην εφημερίδα «Political» ο πρόεδρος των επαγγελματιών αλιέων Ηρακλείου Κρήτης Γιάννης Ανδρουλάκης.
Δεκάδες θάνατοι στη Μεσόγειο
Όπως εξηγεί, «αυτό το ψάρι, όταν πιστεύει ότι πας να το στριμώξεις, γίνεται επιθετικό. Άρα, λοιπόν, κολυμπάς, κάνεις διάφορες κινήσεις με χέρια και με πόδια, είτε απλά μπαίνεις μες στη θάλασσα, και σου επιτίθεται. Το χειρότερο είναι ότι αυτό το ψάρι δεν έχει εχθρούς. Ούτε ψάρι, ούτε ψαράδες, ούτε τίποτα. Στην φύση δεν μπορούμε να παρέμβουμε, αλλά για τους ψαράδες δεν έχουν δώσει ακόμη τα κίνητρα, τα ειδικά εργαλεία… δεν έχουν κάνει τίποτα πάνω σε αυτό το κομμάτι, με αποτέλεσμα να διαλυθεί ο τουρισμός σιγά σιγά έτσι όπως πάει».
Ο λαγοκέφαλος περιέχει τετροδοτοξίνη (TTX), μία από τις ισχυρότερες νευροτοξίνες στον κόσμο. Η ουσία αυτή μπλοκάρει το νευρικό σύστημα, προκαλεί παράλυση, μπορεί να οδηγήσει σε θάνατο. Η τοξίνη βρίσκεται σε υψηλές συγκεντρώσεις κυρίως στις ωοθήκες, στο ήπαρ, στο δέρμα αλλά και συχνά στον μυϊκό ιστό. Σε έρευνες στο Αιγαίο, 78% των μυϊκών δειγμάτων θεωρήθηκαν τοξικά, επιβεβαιώνοντας ότι δεν πρέπει να καταναλώνεται σε καμία περίπτωση. Ακόμη και μικρά άτομα του είδους έχουν βρεθεί να περιέχουν επικίνδυνα επίπεδα τετροδοτοξίνης. Σε ολόκληρη τη Μεσόγειο έχουν καταγραφεί δεκάδες θάνατοι από κατανάλωση του ψαριού, ενώ η εμπορία και η κατανάλωσή του απαγορεύονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Τρόμος για τους επαγγελματίες
Για τους Έλληνες ψαράδες, ο λαγοκέφαλος είναι ο χειρότερος εφιάλτης τους. Μελέτη σε μικρής κλίμακας αλιεία στην Ελλάδα έδειξε ότι οι ζημιές που προκαλεί μπορεί να φτάνουν κατά μέσο όρο τα 8.500 ευρώ ετησίως ανά σκάφος στην Κρήτη, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του ΕΛΚΕΘΕ και των αλιέων, περίπου 258 ευρώ στο Ιόνιο, όπου είναι λιγότερο διαδεδομένος, με τις ζημιές που προκύπτουν να είναι κυρίως σκισμένα δίχτυα, κομμένα αγκίστρια και παραγάδια, κατεστραμμένα αλιεύματα που δαγκώνει πριν μαζευτούν.
Τα ισχυρά δόντια του μπορούν να κόψουν ακόμη και τα πιο ανθεκτικά νήματα και να καταστρέψουν εμπορεύσιμα ψάρια μέσα στα δίχτυα. Σε πολλές περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου, η παρουσία του έχει οδηγήσει ψαράδες να αλλάξουν πρακτικές όπως το να ψαρεύουν βαθύτερα, να μειώνουν το χρόνο αλιείας και να τροποποιούν τον εξοπλισμό. Η αύξηση του πληθυσμού του τα τελευταία χρόνια θεωρείται ότι επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την οικονομική βιωσιμότητα της μικρής παράκτιας αλιείας.
Ή το ελέγχεις ή σε καταστρέφει…
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον που περιγράψαμε, το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) σχεδίασε το πρόγραμμα LagoMeal, μια ερευνητική πρωτοβουλία που στόχευσε όχι στην εξόντωση του είδους -κάτι πρακτικά αδύνατο-, αλλά στην αξιοποίησή του. Η βασική φιλοσοφία του έργου ήταν ότι, εφόσον ο λαγοκέφαλος δεν μπορεί να εξαφανιστεί από τη Μεσόγειο, θα πρέπει να αποκτήσει οικονομική χρήση, ώστε να μειωθεί ο πληθυσμός του μέσω οργανωμένης αλιείας και ταυτόχρονα να δημιουργηθεί νέα πρώτη ύλη για τη βιομηχανία.
Η προσπάθεια του ΕΛΚΕΘΕ
Η εφημερίδα «Political» επικοινώνησε λοιπόν με τη διευθύντρια ερευνών του ΕΛΚΕΘΕ κ. Παρασκευή Καραχλέ η οποία μας εξήγησε τι ήταν αυτό το πρόγραμμα. Όπως μας είπε, «το Lagomeal έχει τελειώσει εδώ και περίπου ενάμιση χρόνο. Μετέτρεψε τον λαγοκέφαλο σε ιχθυάλευρα. Ταΐστηκαν για κάποιες εβδομάδες λαβράκια και υπήρξαν πάρα πολύ θετικά αποτελέσματα. Δηλαδή δεν ανιχνεύτηκαν τοξικές ουσίες ούτε στο παραγόμενο ιχθυάλευρο ούτε και στη σάρκα των ψαριών που εκτράφηκαν». «Οι συνάδελφοι εφάρμοσαν συγκεκριμένες τεχνικές για να παραγάγουν το πειραματικό ιχθυάλευρο. Τα πρώτα αποτελέσματα ήταν σίγουρα θετικά. Βέβαια για να βγει ένα λαβράκι εκτροφής από την παραγωγή στην κατανάλωση εκτρέφεται για κάποιους μήνες, όχι για εβδομάδες που το δοκιμάσανε οι συνάδελφοι. Καλό θα ήταν να υπάρξει μια δοκιμή για όλο τον χρόνο της εκτροφής. Το βασικότερο πρόβλημα το οποίο αντιμετωπίσαμε είναι ότι μια επιχείρηση που θα έπαιρνε λαγοκέφαλο για να κάνει ιχθυάλευρα θα χρειάζεται μια συγκεκριμένη ποσότητα κατ’ έτος. Η ελάχιστη για να μην “μπαίνει μέσα” είναι περίπου 1.000 τόνοι. Δεν γνωρίζουμε όμως και δεν μπορώ να σας πω με βεβαιότητα εάν μπορούμε να πιάσουμε χίλιους τόνους λαγοκέφαλου τον χρόνο», είπε η κ. Καραχλέ.
Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για την ποσότητά του
Παρά τα ενθαρρυντικά επιστημονικά αποτελέσματα λοιπόν, η μετάβαση από την έρευνα στην αγορά παραμένει δύσκολη. Το βασικό πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχουν ακόμη επαρκή στοιχεία για τη σταθερή ποσότητα λαγοκέφαλων που μπορούν να αλιεύονται, την οργάνωση συλλογής και μεταφοράς, το πραγματικό κόστος παραγωγής σε βιομηχανική κλίμακα.
Χωρίς αυτά τα δεδομένα, η δημιουργία μόνιμων μονάδων επεξεργασίας παραμένει οικονομικά αβέβαιη. Πέρα από τον ίδιο τον λαγοκέφαλο, το LagoMeal θεωρείται από τους επιστήμονες ένα πιλοτικό παράδειγμα για τη διαχείριση εισβολικών ειδών στη Μεσόγειο. Η λογική είναι σαφής: όταν ένα ξενικό είδος δεν μπορεί να εξαλειφθεί, η μετατροπή του σε οικονομικό πόρο μπορεί να αποτελέσει τον πιο ρεαλιστικό τρόπο ελέγχου του. Για την Ελλάδα, όπου η παρουσία του λαγοκέφαλου συνεχίζει να αυξάνεται, τέτοιες λύσεις ίσως αποτελέσουν στο μέλλον όχι απλώς επιλογή, αλλά αναγκαιότητα – τόσο για την προστασία της αλιείας όσο και για τη βιωσιμότητα των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.
Ήρθε για να μείνει
Η «Political» επικοινώνησε και με τον ιχθυολόγο Δημήτρη Πάφρα ο οποίος συνέδεσε τον λαγοκέφαλο με την κλιματική αλλαγή. «Ο λαγοκέφαλος είναι ένα ενεργό, ευκαιριακό αρπακτικό με έντονη εδαφική συμπεριφορά και υψηλή προσαρμοστικότητα. Αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η κλιματική αλλαγή επιταχύνει και παγιώνει βιολογικές εισβολές στη Μεσόγειο. Αν και η αρχική του είσοδος συνδέεται με τη Διώρυγα του Σουέζ και τη λεγόμενη λεσσεψιανή μετανάστευση, η επιτυχής εγκατάσταση και η εκρηκτική του εξάπλωση δεν μπορούν να ερμηνευθούν ανεξάρτητα από τη θερμική αναβάθμιση της Ανατολικής Μεσογείου». Όπως λέει ο κ. Πάφρας, «η εφαρμογή πιλοτικού προγράμματος επιδότησης στην Κρήτη αποκτά, επομένως, διπλή σημασία: αφενός ως εργαλείο διαχείρισης ενός ήδη εγκατεστημένου πληθυσμού, αφετέρου ως προσαρμοστική απάντηση σε ένα μεταβαλλόμενο κλιματικά περιβάλλον. Η στοχευμένη αλίευση, όταν συνδυάζεται με συστηματική καταγραφή δεδομένων (μέγεθος, βάρος, χωρική κατανομή, εποχικότητα), μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τη δυναμική του είδους υπό συνθήκες αυξημένης θερμοκρασίας».
Στο… τραπέζι τα σχέδια του ΥΠΑΑΤ για την εξάλειψη του λαγοκέφαλου
Η εξάπλωση του τοξικού λαγοκέφαλου στις ελληνικές θάλασσες και οι αυξανόμενες ζημιές που προκαλεί στους αλιείς βρέθηκαν στο επίκεντρο συνάντησης που πραγματοποιήθηκε στο υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Στο τραπέζι τέθηκε η ανάγκη άμεσων παρεμβάσεων, με βασικό άξονα τη δημιουργία προγράμματος συλλογής και καταστροφής του είδους, καθώς η παρουσία του θεωρείται πλέον μόνιμη και με σοβαρές οικονομικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
Συνάντηση υπουργείου – ΕΛΚΕΘΕ – αλιέων
Στη συνάντηση συμμετείχαν εκπρόσωποι των Συλλόγων Επαγγελματιών Αλιέων Παράκτιας Αλιείας Μικράς Κλίμακας και Αλιεργατών Ν. Ηρακλείου, Σητείας, Παλαιοκάστρου και Ιεράπετρας, μαζί με την πολιτική ηγεσία του υπουργείου και στελέχη του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών. Η συζήτηση επικεντρώθηκε κυρίως στην ανάγκη δημιουργίας προγράμματος που θα χρηματοδοτηθεί από το ΥΠΑΑΤ και θα αφορά τη συλλογή του λαγοκέφαλου από τους αλιείς. Το σχέδιο προβλέπει αποθήκευση των ψαριών σε ειδικούς καταψύκτες και στη συνέχεια μεταφορά τους σε κατάλληλους κλιβάνους για αποτέφρωση, ώστε να περιοριστεί η παρουσία του είδους.
Παράλληλα εξετάστηκε το συνολικό κόστος της διαδικασίας, συμπεριλαμβανομένης της αποζημίωσης των αλιέων για ζημιές σε αλιευτικά εργαλεία αλλά και για την απώλεια εμπορεύσιμων αλιευμάτων που καταστρέφονται από τους λαγοκέφαλους. Τέθηκε επίσης η ανάγκη εκπόνησης οικονομοτεχνικής μελέτης για τις περιοχές που πλήττονται περισσότερο από την εξάπλωση του είδους, ώστε να υπάρχει τεκμηριωμένη ανάλυση κόστους για πιθανή υποστήριξη του προγράμματος από την Ευρωπαϊκή Ένωση, από την οποία απαιτείται σχετική έγκριση.
Κέλλας: Δεν θα πληρώσουν οι ψαράδες
Μετά τη συνάντηση στο υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, η «Political» επικοινώνησε με τον υφυπουργό Χρήστο Κέλλα, αρμόδιο για θέματα αλιείας, προκειμένου να μας εξηγήσει επί του πρακτέου τι αποφασίστηκε. Όπως μας είπε, «επειδή υπάρχει θέμα με τον λαγοκέφαλο που είναι εισβολικό είδος και το οποίο προκαλεί τεράστια ζημία και στα δίχτυα και στα αλιεύματα των ψαράδων, έτσι σκεφτόμαστε και μελετάμε να εφαρμόσουμε ένα πρόγραμμα για τον έλεγχο του λαγοκέφαλου. Θα αναθέσουμε σε έναν τεχνικό σύμβουλο να δούμε λίγο τη διαδικασία γιατί υπάρχουν τεχνικά προβλήματα, διότι πρέπει να υπάρχει ειδικός τρόπος που θα αποτίθενται τα αλιεύματα του λαγοκέφαλου, θέλει ειδικά ψυγεία που θα μεταφέρεται, θα πρέπει να πηγαίνουν για αποτέφρωση, αλλά δεν υπάρχουν αποτεφρωτήρες, υπάρχει μόνο ένας στην Κρήτη, οι υπόλοιποι είναι στην Αθήνα. Να δούμε λίγο πόσο είναι όλο αυτό το κόστος για να πάμε παρακάτω».
«Θα το αναθέσουμε σε έναν τεχνικό σύμβουλο, θα κάνει μια μελέτη, τι κοστολόγιο είναι όλο αυτό, για την Κρήτη, για τα Δωδεκάνησα και για την Πελοπόννησο, για να δούμε περίπου πού θα κυμανθεί η τιμή. Η Κύπρος το έβγαλε σε τιμή 4,5 ευρώ, 4,60 νομίζω το κιλό. Εδώ προφανώς θα πάει ψηλότερα, γιατί αυτό δεν είναι απλώς ένα έργο για να βγάλουν λεφτά οι ψαράδες, είναι για να εξολοθρευθεί ο λαγοκέφαλος, χωρίς βεβαίως να απαιτείται για αυτόν τον σκοπό να πληρώσουν οι ψαράδες από την τσέπη τους και δεν θα το κάνουν, όπως καταλαβαίνετε», είπε ο υφυπουργός.
Υπάρχει λύση;
Στο διά ταύτα, παρά τις συζητήσεις, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει αποτελεσματική μέθοδος εξάλειψης του λαγοκέφαλου. Σε άλλες χώρες εφαρμόστηκαν επιδοτήσεις για στοχευμένη αλιεία του είδους, δημιουργήθηκαν προγράμματα καταγραφής πληθυσμών και υλοποιήθηκαν καμπάνιες ενημέρωσης για την επικινδυνότητά του.
Στην Ελλάδα, επιστήμονες επισημαίνουν ότι απαιτείται συστηματικότερη καταγραφή των ζημιών, ουσιαστική οικονομική στήριξη των επαγγελματιών αλιέων και ενίσχυση της ενημέρωσης των πολιτών για την τοξικότητα του ψαριού. Καθώς το είδος θεωρείται πλέον μόνιμα εγκατεστημένο στη Μεσόγειο, η διαχείριση του πληθυσμού του αντιμετωπίζεται ως πιο ρεαλιστικός στόχος από την πλήρη εξάλειψη. Ο λαγοκέφαλος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα ξενικό είδος μπορεί να εξελιχθεί σε πολυδιάστατη απειλή: οικολογική, οικονομική αλλά και υγειονομική. Για τους ψαράδες είναι ένας καταστροφέας εξοπλισμού και εισοδήματος· για τους επιστήμονες, ένδειξη της κλιματικής αλλαγής και της βιολογικής εισβολής στη Μεσόγειο και για το κοινό, ένας αθέατος κίνδυνος που θα ανατρέψει ακόμα και ένα απλό κολύμπι στη θάλασσα.
Όλα δείχνουν ότι ο λαγοκέφαλος δεν αποτελεί παροδικό φαινόμενο αλλά μια νέα πραγματικότητα για τις ελληνικές θάλασσες, η οποία απαιτεί συντονισμένες πολιτικές και πρακτικές λύσεις.
