Ελληνοτουρκικές συναντήσεις κορυφής: 96 χρόνια διαλόγου, συγκρούσεων και εύθραυστης ισορροπίας

Ενενήντα έξι χρόνια πέρασαν από τότε που οι δύο γειτονικές χώρες Ελλάδα και Τουρκία για πρώτη φορά από συστάσεώς τους ως κυρίαρχων κρατών «συνομίλησαν και τα βρήκαν». Ήταν το 1930, όταν, όπως αναφέρει αφιέρωμα του Φώτη Σιούμπουρα στην εφημερίδα «Political», οι πρωθυπουργοί της Ελλάδας Ελευθέριος Βενιζέλος και της Τουρκίας Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ) πραγματοποίησαν ιστορική συνάντηση στην Άγκυρα. Έπειτα από συνομιλίες που είχαν, υπέγραψαν το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας, το οποίο τερμάτιζε την περίοδο συγκρούσεων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και επιδίωκε οριστική λύση στις διμερείς εκκρεμότητες μεταξύ των δύο κρατών.

Ευχές για άμεση ομαλοποίηση των σχέσεων

Η Ελλάδα αποδέχτηκε τα σύνορα όπως ορίστηκαν στη Συνθήκη της Λωζάννης και η Τουρκία αναγνώρισε την κατάσταση, βάζοντας τέλος σε πιθανές εδαφικές διεκδικήσεις.

Έκτοτε και μέχρι σήμερα οι σχέσεις μεταξύ ελληνικού και τουρκικού κράτους χαρακτηρίστηκαν από εναλλασσόμενες περιόδους αμοιβαίας εχθρότητας και συμφιλίωσης. Και κάτω από διαφορετικές κάθε φορά συνθήκες και υπό την επήρεια δραματικών εξελίξεων (διώξεις Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, εισβολή στην Κύπρο, κρίση Ιμίων κ.ά.) πραγματοποιούνταν συναντήσεις και διεξάγονταν συνομιλίες μεταξύ των ηγεσιών των δύο χωρών.

Αν και στις συναντήσεις αυτές -κυρίως μετά τη Μεταπολίτευση- η τουρκική ηγεσία είχε διαφορετική κάθε φορά προσέγγιση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: συνδέονταν πάντα με την ευχή για άμεση ομαλοποίηση των σχέσεων των δύο χωρών και συνήθως συνέπιπταν με την έναρξη μιας περιόδου ύφεσης στην ένταση ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία.

Η περίοδος δε μετά το 1974 σηματοδότησε νέα φάση, με τον πολιτικό διάλογο να προσπαθεί να αντιμετωπίσει μεγάλα θέματα, όπως αυτό (μοναδική διαφορά με την Τουρκία κατά την Ελλάδα) της οριοθέτησης ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας. Ένα θέμα που θα μπορούσε να επιλυθεί από το 1978 μετά τις συνομιλίες και τη συμφωνία Κωνσταντίνου Καραμανλή και Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ για προσφυγή στη Χάγη, αν δεν υπαναχωρούσε ο Τούρκος πρωθυπουργός, πιεζόμενος από «εθνικιστικά» στοιχεία.

Η ιστορική φωτογραφία

Γεγονός είναι πάντως πως από την ιστορική φωτογραφία του Οκτωβρίου του 1930 στην Άγκυρα, με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον Κεμάλ Ατατούρκ να κρατούν ο ένας τη σύζυγο του άλλου αγκαζέ μετά την υπογραφή του Ελληνοτουρκικού Συμφώνου Φιλίας, έως την επιθετική ρητορική του Ταγίπ Ερντογάν, «εντός συνόρων» μάλιστα, αλλά και τον… επικό καβγά του Νίκου Δένδια με τον Μεβλούτ Τσαβούσογλου στην πρωτεύουσα της Τουρκίας, (15 Απριλίου 2021), έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι των διπλωματικών ελληνοτουρκικών σχέσεων.

Και η διπλωματία μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, όπως φάνηκε κατά τις μέχρι τώρα συνομιλίες μεταξύ των ηγεσιών των δύο χωρών, μπορεί να περιλαμβάνει ιστορικές στιγμές όξυνσης των σχέσεων -από το «Βυθίσατε το Χόρα» του Ανδρέα Παπανδρέου έως τα Ίμια το 1996-, έχει «χαρίσει» όμως και πολλές «αβρότητες και αγκαλιές», όπως το βαρύ ζεϊμπέκικο που χόρεψε ο Γιώργος Παπανδρέου στη Σάμο, ενώ ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση Μεσούτ Γιλμάζ, ο Ισμαήλ Τζεμ, χτυπούσε παλαμάκια.

Ήταν τότε (1999) που η αποκαλούμενη «διπλωματία των σεισμών» είχε φέρει κοντά τους δύο υπουργούς Εξωτερικών. Όπως επίσης η «διπλωματία των σεισμών» είχε φέρει -24 χρόνια αργότερα και μετά την εκδήλωση απειλών κατά της Ελλάδας από τους γείτονες- πιο κοντά τον Τούρκο πρόεδρο Ταγίπ Ερντογάν με τον Έλληνα πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, με τον οποίο σε λίγες μέρες θα έχει νέα συνάντηση (και συνομιλίες) στο πλαίσιο του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Συνάντηση κάτω από νέες συνθήκες

Η συνάντηση αυτή πρόκειται να πραγματοποιηθεί κάτω από εντελώς νέες συνθήκες, όχι κατ’ ανάγκην καλύτερες, σε σχέση με προηγούμενες συναντήσεις. Οπωσδήποτε όμως διαφορετικές, όπως αυτές διαμορφώνονται στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου και οι οποίες θα επηρεάσουν σημαντικά τις αναγκαίες όσο ποτέ συνομιλίες που θα έχουν οι δύο ηγέτες.

Και με την ευκαιρία της νέας αυτής συνάντησης, η εφημερίδα «Political» κάνει μια ιστορική αναδρομή στις συναντήσεις που είχαν μέχρι τώρα οι ηγεσίες των δύο χωρών και στις συνομιλίες που ακολούθησαν.

Από την πρώτη επίσκεψη Τούρκου προέδρου στη βαθιά ρήξη

Οι προσπάθειες βελτίωσης του κλίματος οδήγησαν στην επίσκεψη Μπαγιάρ στην Ελλάδα το 1952, αλλά οι διώξεις των «Ρωμιών της Πόλης» προκάλεσαν πάγωμα των επισκέψεων, αν και τον Φεβρουάριο του 1959 οι Καραμανλής και Μεντερές υπέγραψαν στη Ζυρίχη την ιστορική συμφωνία για την ίδρυση ανεξάρτητης Δημοκρατίας της Κύπρου

Στην Αθήνα η πρώτη επίσημη επίσκεψη (για συνομιλίες) Τούρκου προέδρου ήταν αυτή του Τζελάλ Μπαγιάρ στις 28 Νοεμβρίου 1952. Η επίσκεψη Μπαγιάρ έγινε σε μια περίοδο επίσημης «ελληνοτουρκικής φιλίας» – η δεύτερη αντίστοιχη έπειτα από αυτή της περιόδου Βενιζέλου – Ινονού το 1928-1932.

Το δόγμα Τρούμαν (1947) και η ταυτόχρονη είσοδος των δύο χωρών στο ΝΑΤΟ (1952) ήταν βασικές κινητήριες δυνάμεις της νέας εποχής φιλίας, αφού οι δύο χώρες αποτελούσαν το νοτιοανατολικό άκρο του αποκαλούμενου «ελεύθερου κόσμου». Επιπλέον, τόσο σε Ελλάδα όσο και σε Τουρκία εξελέγησαν την ίδια χρονιά (1950) μετριοπαθείς κυβερνήσεις (Πλαστήρα και Μεντερές).

Πρόταση Πλαστήρα για δημιουργία ομοσπονδίας

Ενδεικτικό του κλίματος μέσα στο οποίο έγινε η επίσκεψη είναι το γεγονός ότι ο Έλληνας πρωθυπουργός Νίκος Πλαστήρας είχε προτείνει μερικούς μήνες πριν τη δημιουργία ομοσπονδίας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας στα πρότυπα των ΗΠΑ, διευκρινίζοντας βέβαια ότι επρόκειτο για προσωπική του άποψη. Της επίσκεψης Μπαγιάρ είχε προηγηθεί αυτή του πρωθυπουργού της γειτονικής χώρας Αντνάν Μεντερές την άνοιξη του 1952. Μάλιστα, στις γενικότερες προσπάθειες βελτίωσης του κλίματος των δύο χωρών, με αφορμή την επίσκεψη Μεντερές, ο τότε υπουργός Παιδείας απέστειλε εγκύκλιο σε όλα τα δημόσια σχολεία της χώρας με οδηγίες για την αποφυγή αναπαραγωγής αρνητικών στερεοτύπων έναντι της Τουρκίας.

Σχετικά μάλιστα εφημερίδα έγραφε: «Ο κ. υπουργός της Παιδείας συνέστησε δι’ εγκυκλίου του προς τας εκπαιδευτικάς αρχάς όπως εφεξής οι διδάσκοντες τα μαθήματα Ιστορίας, Γεωγραφίας και Νεοελληνικών αποφεύγουν με μεγίστην προσοχήν τους χαρακτηρισμούς, σχόλια και υπαινιγμούς δυνάμενους να διεγείρουν εις τας ψυχάς των μαθητών τας δυσμενείς διαθέσεις και εχθρικά συναισθήματα προς τον λαόν της φίλης και συμμάχου Τουρκίας». Όπως οι περισσότερες επισκέψεις Τούρκων αρχηγών στην Ελλάδα, έτσι και αυτή του Τζελάλ Μπαγιάρ έκλεισε με περιοδεία του στη Δυτική Θράκη. Στην Κομοτηνή μάλιστα με αφορμή την επίσκεψη έγιναν τα εγκαίνια του πρώτου μειονοτικού Γυμνασίου, το οποίο πήρε και το όνομα «Τουρκικό Γυμνάσιο – Τζελάλ Μπαγιάρ».

Τα Σεπτεμβριανά του 1955

Η επίσκεψη του Τζελάλ Μπαγιάρ ολοκληρώθηκε στις 3 Δεκεμβρίου 1952, ενώ το καλό κλίμα μεταξύ των δύο χωρών συνεχίστηκε για ακόμη αρκετά χρόνια, μέχρι να έρθουν τα Σεπτεμβριανά του 1955 και, αργότερα, οι διώξεις των «Ρωμιών της Πόλης» και το Κυπριακό να δημιουργήσουν βαθιά ρήξη. Οι διώξεις μάλιστα Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη αποτελούν την αφορμή να σταματήσουν εκατέρωθεν οι επίσημες επισκέψεις. Δεν σταμάτησαν όμως οι συναντήσεις μεταξύ των ηγετών των δύο χωρών.

Σπουδαιότερη βέβαια η ιστορική συνάντηση που έγινε στις 11 Φεβρουαρίου 1959. Τότε οι πρωθυπουργοί Ελλάδας (Κωνσταντίνος Καραμανλής) και Τουρκίας (Αντνάν Μεντερές) συναντήθηκαν στη Ζυρίχη και υπέγραψαν την ιστορική συμφωνία για την ίδρυση ανεξάρτητης Δημοκρατίας της Κύπρου, αποκλείοντας την Ένωση ή τη διχοτόμηση. Έπρεπε να περάσουν όμως οκτώ χρόνια για να επαναληφθούν οι «συνομιλίες για τα Ελληνοτουρκικά» και μάλιστα να διεξαχθούν αυτές επί των ημερών της δικτατορίας της 21ης Απριλίου.

Στις 9 Σεπτεμβρίου 1967 ο Γεώργιος Παπαδόπουλος συναντήθηκε στον Έβρο (στις Καστανιές και την Αδριανούπολη) με τον Τούρκο πρωθυπουργό Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ. Εκτός του Παπαδόπουλου, στη συνάντηση μετείχαν ο διορισμένος από τη χούντα πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Κόλλιας και ο στρατηγός Σπαντιδάκης. Η συνάντηση είχε ως στόχο τη συζήτηση για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και το Κυπριακό, σε μια προσπάθεια της χούντας να βελτιώσει τη θέση της. Η συνάντηση αυτή, που ουσιαστικά δεν είχε κανένα αποτέλεσμα, θεωρήθηκε από επικριτές ως μια προσπάθεια του Παπαδόπουλου να προβάλει εαυτόν ως ηγέτη διεθνούς κύρους.

Οι συναντήσεις μετά την εισβολή στην Κύπρο

Κωνσταντίνος Καραμανλής και Ντεμιρέλ υπέγραψαν κοινό ανακοινωθέν στην έδρα του ΝΑΤΟ τον Μάιο του 1975 για ειρηνική επίλυση των διαφορών – Συνομιλίες, που απέβησαν άκαρπες, είχε και με τον Ετσεβίτ στο Μοντρέ τον Μάρτιο του 1978 για εκτόνωση της κρίσης μετά την εισβολή στην Κύπρο – Μετά την κρίση στο Αιγαίο το 1987, Ανδρέας Παπανδρέου και Οζάλ συναντήθηκαν στο Νταβός

Μετά τη Μεταπολίτευση και με αφορμή την εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο έγινε η πρώτη συνάντηση των πρωθυπουργών των δύο χωρών Ελλάδας και Τουρκίας τον Μάιο του 1975 στην έδρα του ΝΑΤΟ. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής συναντήθηκε με τον Τούρκο ομόλογό του Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, με τον οποίο και συμφώνησε (υπογράφηκε μάλιστα και κοινό ανακοινωθέν) ότι «συμφωνούν και τα δύο μέρη να λύσουν με ειρηνικό τρόπο τις όποιες διαφορές τους». Οι διαφορές ήταν η υφαλοκρηπίδα και ο εναέριος χώρος. Δεν υπήρχαν άλλες διαφορές στο τραπέζι για συζήτηση. Αυτές τις δύο διαφορές συμφωνήθηκε μεταξύ των δύο πρωθυπουργών να τις συζητήσουν και να τις λύσουν κατά τρόπο ειρηνικό. Στο θέμα της υφαλοκρηπίδας συμφωνήθηκε, εφόσον οι διαπραγματεύσεις δεν καταλήξουν, να παραπεμφθεί στο δικαστήριο της Χάγης, το οποίο και θα έκανε την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας.

«Αθέτησε τη συμφωνία»

Ύστερα από μέρες όμως και ενώ ο Ντεμιρέλ είχε επιστρέψει στην Τουρκία, δήλωσε πως δεν συμφωνεί με το περιεχόμενο του κοινού ανακοινωθέντος (προσφυγή στη Χάγη), το οποίο, όπως διευκρίνισε, «δεν είχε διαβάσει καλά» όταν το υπέγραψε. Στην πραγματικότητα και, όπως ο ίδιος εκμυστηρεύτηκε προς το τέλος του βίου του, «αθέτησε τη συμφωνία» γιατί δέχτηκε ισχυρές πιέσεις από τον τότε αρχηγό της αντιπολίτευσης Μπουλέντ Ετσεβίτ. Υπενθυμίζεται ότι ο πρωθυπουργός Ετσεβίτ το 1974 διέταξε την εισβολή στην Κύπρο. Με τον Ετσεβίτ ως πρωθυπουργό συναντήθηκε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στο Μοντρέ της Ελβετίας στις 10 και 11 Μαρτίου 1978. Η συνάντηση αυτή αποσκοπούσε στην εκτόνωση της ελληνοτουρκικής κρίσης μετά την εισβολή στην Κύπρο. Παρά τις προσπάθειες όμως οι συνομιλίες απέβησαν άκαρπες, καθώς υπήρξαν διαφωνίες για το Κυπριακό, το FIR Αθηνών και τα 10 ναυτικά μίλια εναέριου χώρου.

Ο Καραμανλής πίστευε πάντα στην ανάγκη της εξομάλυνσης των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Ήταν στόχος της ζωής του, όπως έχει πει και ο στενός του συνεργάτης, πρώην υπουργός Εξωτερικών, Πέτρος Μολυβιάτης. Πίστευε ίσως ότι η μόνη σταθερή παράμετρος της Ιστορίας είναι η γεωγραφία. Έβλεπε λοιπόν με τον ρεαλισμό που τον διέκρινε ότι έπρεπε η Ελλάς και η Τουρκία για το συμφέρον και των δύο χωρών και για τα γενικότερα συμφέροντα να έχουν καλές και αρμονικές σχέσεις. Και αυτό ήταν η μόνιμη επιδίωξή του. Και προσπαθούσε να το επιτύχει με τον διάλογο. Ο Καραμανλής συναντήθηκε στη διάρκεια της θητείας του ως πρωθυπουργού με όλους τους Τούρκους ομολόγους του, από τον Μεντερές και τον Ντεμιρέλ μέχρι τον Ετσεβίτ. Δεν τα κατάφερε όμως λόγω της αδιαλλαξίας των Τούρκων. «Ήταν μία από τις μεγάλες απογοητεύσεις της ζωής του ότι δεν κατόρθωσε να επιτύχει την εξομάλυνση των ελληνοτουρκικών σχέσεων», θα πει αργότερα ο Πέτρος Μολυβιάτης.

Συμφωνία για «μακράς διάρκειας συνεργασία»

Τα τέλη της δεκαετίας του 1980 σημαδεύτηκαν από μία κρίση στο Αιγαίο (1987), όταν η Ελλάδα ήθελε να προχωρήσει σε έρευνες πετρελαίου και η Τουρκία αντέδρασε με ναυτικές κινήσεις. Η κρίση εκτονώθηκε άμεσα, αλλά απέδειξε την ανάγκη για απευθείας επικοινωνία μεταξύ των δύο πλευρών.

Στη συνέχεια (Ιανουάριος 1988) ο πρωθυπουργός της Ελλάδας Ανδρέας Παπανδρέου και ο Τούρκος πρωθυπουργός Τουργκούτ Οζάλ συναντήθηκαν στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός. Εκεί συμφωνήθηκε μια «μακράς διάρκειας συνεργασία», συμπεριλαμβανομένου ενός συμφώνου μη επίθεσης, η δημιουργία «hotline» επικοινωνίας μεταξύ των κυβερνήσεων και η σύσταση κοινών επιτροπών για οικονομικές και πολιτικές σχέσεις. Στη συνάντηση εκείνη δεν έγινε καμία αναφορά στο Κυπριακό, με αποτέλεσμα ο Ανδρέας Παπανδρέου να δεχτεί έντονη κριτική από την τότε αντιπολίτευση της ΝΔ. Απαντώντας ο Παπανδρέου αναγνώρισε το λάθος του λέγοντας την περίφημη πια φράση «mea culpa».

Ο Οζάλ πραγματοποίησε επίσημη επίσκεψη στη χώρα μας στις 13 Ιουνίου 1988 για επίσημες συνομιλίες, οι οποίες βεβαίως, όπως και οι προηγούμενες, δεν έφεραν κάποιο εντυπωσιακό αποτέλεσμα, πέραν ενός κοινού ανακοινωθέντος που εισάγει την καινοφανή διπλωματική ορολογία για «μη πόλεμο».