Τριάντα χρόνια πριν, τη νύχτα των Ιμίων, τρεις Έλληνες αξιωματικοί, ο Χριστόδουλος Καραθανάσης, ο Παναγιώτης Βλαχάκος και ο Έκτορας Γιαλοψός, έπεσαν υπέρ πίστεως και πατρίδος. Τέσσερις διακεκριμένοι συμπολίτες μας δίνουν στην «Political» την κατάθεσή τους για τα γεγονότα.
Ο καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής Μάριος Ευθυμιόπουλος υπογραμμίζει ότι σε επίπεδο στρατηγικής κουλτούρας, τα Ίμια αποτελούν κρίσιμο σημείο αφύπνισης και ο διεθνολόγος Θρασύβουλος Ευτυχίδης τονίζει ότι τα Ίμια ήταν τα προεόρτια της σημερινής ανυπόστατης τουρκικής θεωρίας-δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Ο αντιναύαρχος εα Βασίλειος Μαρτζούκος ως τότε κυβερνήτης της ναυαρχίδας του στόλου, της φρεγάτας «ΕΛΛΗ», αναφέρεται στην αίσθηση καθήκοντος, στην αυτοπεποίθηση και στην ηρεμία των πληρωμάτων, που απέρρεε από την άρτια εκπαίδευση και το αξιόμαχο υλικό και ο δρ Διεθνούς Δικαίου Λυκούργος Λιακάκος λέει ότι η Άγκυρα δεν αμφισβήτησε απλώς δύο βραχονησίδες, αλλά εισήγαγε στο Αιγαίο τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών».
Η σταθερότητα προϋποθέτει διαρκή επένδυση σε ισχύ, συμμαχίες, τεχνολογία και στρατηγική συνέχεια
Τριάντα χρόνια μετά την κρίση των Ιμίων, η συνολική αποτίμηση οφείλει να διατυπωθεί με όρους πολιτικής εξέλιξης και στρατηγικού ρεαλισμού. Πρώτον, η εμπειρία των Ιμίων πρέπει να αποτελέσει αφετηρία μιας πραγματιστικής εθνικής πολιτικής και ταυτόχρονα υπενθύμιση της ρεαλιστικής ανάγκης για ισχύ της Ελλάδας σε όλα τα επίπεδα, διαλειτουργικά και πολυεπίπεδα.
- του Μάριου Ευθυμιόπουλου – Καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Vytautas Magnus της Λιθουανίας, επικεφαλής του Strategy International
Οι Ένοπλες Δυνάμεις επένδυσαν συστηματικά σε διακλαδικότητα, επιτήρηση, αεροναυτική υπεροχή και ταχεία αντίδραση. Η αναβάθμιση του στόλου, της Πολεμικής Αεροπορίας και των συστημάτων διοίκησης όπως και του Ναυτικού αλλά και την πορεία στη χρήση τεχνολογίας και ειδικού πολέμου, αλλάζει την ισορροπία αποτροπής, μειώνοντας τα περιθώρια αιφνιδιασμού που χαρακτήρισαν το 1996.
Διπλωματικά, η Ελλάδα οικοδομεί πλέγμα στρατηγικών συνεργασιών στην Ανατολική Μεσόγειο με Κύπρο, Ισραήλ, Αίγυπτο και κράτη του Κόλπου, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Σαουδική Αραβία, συνδέοντας την ασφάλεια με ενέργεια, θαλάσσιες υποδομές και σταθερότητα. Αυτή η πολυμερής αρχιτεκτονική αύξησε το πολιτικό κόστος αναθεωρητικών κινήσεων και οφείλουμε να επενδύσουμε.
Σε επίπεδο στρατηγικής κουλτούρας, τα Ίμια αποτελούν κρίσιμο σημείο αφύπνισης. Η Ελλάδα επένδυσε στην έγκαιρη προειδοποίηση και πρόβλεψη κρίσεων, στη στρατηγική επικοινωνία, στη διαλειτουργικότητα με συμμάχους και στην προετοιμασία για υβριδικά και σύνθετα σενάρια έντασης, όπως είδαμε την απάντηση το 2020 στον Έβρο, ενισχύοντας την ικανότητά της να διαχειρίζεται κλιμάκωση και να διατηρεί πολιτικό και διπλωματικό έλεγχο σε περιόδους αυξημένης πίεσης.
Τριάντα χρόνια μετά την κρίση των Ιμίων, η επιχειρησιακή ετοιμότητα, θεσμική νομιμοποίηση της ελληνικής στρατηγικής, δεν περιορίζεται στην κλασική αποτροπή πλέον, αλλά μεταβαίνει σε μια ολοκληρωμένη στρατηγική ελέγχου, κλιμάκωσης και προστασίας προτετελεσμένων στο πεδίο, στηριγμένη σε πραγματικές και μετρήσιμες δυνατότητες ισχύος. Η Ελλάδα πρέπει να εγγυηθεί την αξιοπιστία της. Η σταθερότητα προϋποθέτει διαρκή επένδυση σε ισχύ, συμμαχίες, τεχνολογία και στρατηγική συνέχεια. Προς την Τουρκία, το μήνυμα είναι συγκεκριμένο: κάθε απόπειρα αμφισβήτησης ή επιβολής προτετελεσμένων επί του πεδίου συνιστά κόκκινη γραμμή. Έτσι θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με όρους δικαίου, πολιτικής αλλά και πλέον ισχύος, εφόσον χρειαστεί.
Το ψυχικό τραύμα της κρίσης-ήττας των Ιμίων και οι συνέπειές του
Είχα την ατυχία να ζήσω τις στιγμές της κρίσης και να είμαι ένας από τα εκατομμύρια των Ελλήνων που ξύπνησαν το πρωί της 31ης Ιανουαρίου του 1996 με δάκρυα λύπης για τους αδικοχαμένους αξιωματικούς του Πολεμικού μας Ναυτικού, οργής και θυμού για την ανικανότητα της πολιτικής και στρατιωτικής μας ηγεσίας.
- του Θρασύβουλου Ευτυχίδη – Διεθνολόγος – Οικονομολόγος, αναλυτής του Strategy International
Ήταν μια μέρα που κατέρρευσαν τα ψέματα και χάθηκε η προθυμία μας να πιστεύουμε σε αυτά. Η σύγχρονη ελληνική κοινωνία, μετά από μια περίοδο ευφορίας, γνώριζε το πρόσωπο μιας ήττας που δεν της άξιζε. Ήταν η βίαιη συνειδητοποίηση της πραγματικότητας και η απώλεια εμπιστοσύνης στους κρατικούς θεσμούς. Οι συνέπειες γνωστές, αλλά δεν φαίνεται να τις έχουμε εμπεδώσει στον βαθμό που να αποτρέψει την επανάληψή τους.
Η Τουρκία αξιοποίησε τα Ίμια ως πυρήνα της θεωρίας των «γκρίζων ζωνών» αμφισβητώντας την ελληνική κυριαρχία σε μικρά, ακατοίκητα, συχνά ανώνυμα ή ελάχιστα γνωστά βραχονήσια, αμφισβητώντας τις διευθετήσεις των συνθηκών της Λωζάνης και των Παρισίων.
Η άρνηση της κυριαρχίας σημαίνει πρακτικά και άρνηση θαλασσίων ζωνών, της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ που παράγει το συγκεκριμένο έδαφος, αλλά και του εναέριου χώρου που έκτοτε έγινε αντικείμενο άπειρων παραβιάσεων.
Η κρίση καθιέρωσε τις ΗΠΑ ως μόνιμο ρυθμιστή-διαμεσολαβητή των ζητημάτων μεταξύ Ελλάδος – Τουρκίας.
Τα Ίμια ήταν τα προεόρτια της σημερινής ανυπόστατης θεωρίας-δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας». Πρακτικά, η κρίση των Ιμίων είναι η αιτία που δημιούργησε το Αιγαίο της έντασης του σήμερα.
Η χώρα μας αρνείται σε διπλωματικό επίπεδο τις ανυπόστατες τουρκικές διεκδικήσεις, ενισχύει αμυντικά την αποτρεπτική της ικανότητα και οικοδομεί ισχυρές συμμαχίες. Δεν έχει προχωρήσει στην άσκηση του κυριαρχικού της δικαιώματος αύξησης των χωρικών της υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.
Από τα Ίμια και μετά έχει αποφύγει να δημιουργήσει οποιαδήποτε υποδομή ή στρατιωτική εγκατάσταση στις αμφισβητούμενες από την Τουρκία βραχονησίδες αποφεύγοντας τις «προκλήσεις». Τώρα πόσο είναι πρόκληση ή ύψωση σε ελληνικό έδαφος μιας ελληνικής σημαίας, ας το κρίνει ο καθένας μας.
Ίμια: Η πληγή του Αιγαίου και η ώρα της επούλωσης
Τριάντα χρόνια μετά τα Ίμια, η επέτειος δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Συνιστά υπενθύμιση ότι μια στιγμιαία κρίση, υπό δυσμενείς συνθήκες -με νεοσχηματισμένη κυβέρνηση, ελλείψει ψήφου εμπιστοσύνης- δύναται να εξελιχθεί σε διαρκή στρατηγική αιμορραγία και φθορά, όταν δεν συνοδεύεται από αποφασιστική και έμπρακτη άσκηση κυριαρχίας.
- του Λυκούργου Λιακάκου – Διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου
Η Άγκυρα δεν αμφισβήτησε απλώς δύο βραχονησίδες. Εισήγαγε στο Αιγαίο τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών», μετατρέποντας το αυτονόητο σε δήθεν διαπραγματεύσιμο. Όχι με νομικά επιχειρήματα, αλλά μέσω διαρκούς πολιτικής πίεσης, κανονικοποιώντας σταδιακά την αμφιβολία.
Η πραγματικότητα όμως είναι αδιαμφισβήτητη. Η Συνθήκη της Λωζάνης προβλέπει ότι τα θαλάσσια όρια της Τουρκίας εκτείνονται έως τρία μίλια (ξηράς) από τις μικρασιατικές ακτές. Τα Ίμια απέχουν περίπου 3,6 ναυτικά μίλια. Συνεπώς, δεν υφίσταται κανένα θολό σημείο ως προς την κυριαρχία. Το «γκριζάρισμα» δεν ερείδεται στο Διεθνές Δίκαιο· ερείδεται στη λογική ανατροπής του status quo.
Αν το 1996 η συγκυρία εξηγούσε -χωρίς να δικαιολογεί- την αδράνεια, σήμερα δεν συγχωρούνται νέα λάθη. Η Ελλάδα του 2026 δεσπόζει ως κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα τόσο του Εθνικού Δικαίου όσο και του Ευρωπαϊκού Κεκτημένου, καθώς η Ένωση έχει κυρώσει την UNCLOS ως Διεθνή Οργανισμό από το 1998. Παράλληλα, η χώρα συμμετέχει στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ έως το τέλος του 2026, ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία ασκεί την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ κατά το πρώτο εξάμηνο του τρέχοντος έτους. Πρόκειται για συγκυρία θεσμικής ισχύος -όχι για άλλοθι αναμονής.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η απάντηση στον διαρκή αναθεωρητισμό και τη νεοοθωμανική στρατηγική που τον συνοδεύει επιβάλλεται να είναι ενεργητική και πολυεπίπεδη: χάραξη ευθειών γραμμών βάσης και κλείσιμο κόλπων με σαφή ενίσχυση του εθνικού χώρου· νότια της Κρήτης, άμεση επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια και κήρυξη συνορεύουσας ζώνης, ώστε να προστατεύονται καθαρά θαλάσσιες δραστηριότητες και επενδύσεις· και, με κατάλληλες συμμαχίες, μέγιστη αύξηση του εύρους των χωρικών υδάτων στο Αιγαίο. Όχι ως πρόκληση, αλλά ως εφαρμογή του Δικαίου της Θάλασσας.
Το δίδαγμα των Ιμίων παραμένει επίκαιρο: τα σύνορα δεν «γκριζάρονται» από το Διεθνές Δίκαιο, αλλά από την αδράνεια. Και η κυριαρχία δεν δηλώνεται, ασκείται. Με συνέπεια και θεσμική αυτοπεποίθηση, οι «γκρίζες ζώνες» επιστρέφουν εκεί όπου ανήκουν: στο περιθώριο της ιστορίας.
30 έτη μετά η Ελλάς βιώνει τις γκρίζες επιπτώσεις της κρίσης των Ιμίων
Η κρίση των Ιμίων μάς άφησε γκρίζες περιοχές, «ζωτικά» τουρκικά συμφέροντα στο Αιγαίο και τη θυσία τριών ηρωικών στελεχών του Πολεμικού μας Ναυτικού.
- του Βασίλειου Μαρτζούκου – Αντιναύαρχος εα ΠΝ, επίτιμος Διοικητής ΣΝΔ, αντιπρόεδρος ΕΛΙΣΜΕ
Τριάντα έτη μετά, η Ελλάς βιώνει τις γκρίζες επιπτώσεις της, ενώ από τις πολιτικές της ηγεσίες δεν προκύπτουν δυστυχώς ενδείξεις ειλικρινούς διαθέσεως θεραπείας των τότε σφαλμάτων. Πέραν από εκδόσεις βιβλίων από τους τότε πρωταγωνιστές και από δημοσιογράφους, δεν υπάρχει σχετική κρατική μελέτη.
Ως τότε κυβερνήτης της φρεγάτας ΕΛΛΗ (ναυαρχίδας του Στόλου) συγκρατώ την αίσθηση καθήκοντος, την αυτοπεποίθηση και την ηρεμία των πληρωμάτων, που απέρρεε από την άρτια εκπαίδευση και το αξιόμαχο υλικό.
Εξ ορισμού την ευθύνη χειρισμού διακρατικής κρίσεως άμυνας και ασφάλειας φέρει η πολιτική ηγεσία, τη βούληση της οποίας οφείλουν να εφαρμόζουν στρατιωτικοί και διπλωμάτες. Λόγω του συνθέτου χαρακτήρος μίας κρίσεως, καθοριστική είναι η οργάνωση, προετοιμασία, γνώση και εμπειρία από τον καιρό της ειρήνης. Εκ του αποτελέσματος η κρίση απέβη εθνικά επιζήμια για λόγους οι οποίοι συνθέτουν ένα παράδειγμα χειρισμού κρίσεων προς αποφυγήν και συνοψίζονται στα ακόλουθα:
- Δεν εντοπίσθηκε εγκαίρως η κρίση (προσάραξη FIGEN AKAT).
- Ουδέποτε συνεκλήθη το ΚΥΣΕΑ (καθ’ ύλη αρμόδιο). Ανελήφθησαν πρωτοβουλίες για λογαριασμό του από τους ΥΕΘΑ και Α/ΓΕΕΘΑ.
- Ανακλαστικές αντιδράσεις και όχι αποτέλεσμα σχεδιασμού.
- Μη αξιοποίηση γεωπολιτικών και διπλωματικών μας ερεισμάτων.
- Η πολιτική ηγεσία αγνοούσε στοιχειώδεις διαδικασίες και μέτρα.
- Μη αγαστές πολιτικο-στρατιωτικές σχέσεις και αμοιβαία καχυποψία κορυφαίων υπουργών.
- Έλλειψη συνεργασίας συναρμοδίων υπουργείων.
- Πολλαπλοί δίαυλοι επικοινωνίας με το εξωτερικό, δίχως συντονισμό.
- Αναντιστοιχία πολιτικών εξαγγελιών και πράξεων.
- Ουδέποτε η πολιτική ηγεσία ενημερώθηκε στο ΕΘΚΕΠΙΧ. Αγνοήθηκε η ΕΥΠ.
- Καμία αυτοκριτική της πολιτικής ηγεσίας. Απεδόθη πλήρης ευθύνη στις ΕΔ.
Η Τουρκία φάνηκε πολύ περισσότερο έτοιμη, τα θεσμικά της όργανα λειτούργησαν βάσει σχεδιασμού και πέτυχε την έμπρακτη αμφισβήτηση του καθεστώτος στο Αιγαίο.
Ενθαρρυντική ένδειξη μεταμέλειας θα αποτελούσε η θεσμοθετημένη συμμετοχή των εμπλεκομένων φορέων (π.χ. ΚΥΣΕΑ, υπουργεία, Επιτροπή Εξωτερικών και Άμυνας της Βουλής κ.λπ.) στις ετήσιες ασκήσεις χειρισμού κρίσεων, διότι «κυβερνάν εστί προβλέπειν».
