Οι έντονες βροχοπτώσεις που εκδηλώθηκαν τους τελευταίους δύο μήνες στην Ελλάδα όπως και το πρόσφατο περιστατικό στο ρέμα της Πικροδάφνης, που προκάλεσε σοβαρές ζημιές στην περιοχή, έφεραν ξανά στο προσκήνιο κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την ευαλωτότητα και την τρωτότητα της χώρας απέναντι σε τέτοιου είδους φαινόμενα. Σύμφωνα με ερευνητές, η απάντηση δεν σχετίζεται αποκλειστικά με την ένταση της βροχής, αλλά με μια σειρά παραγόντων που καθιστούν τον κίνδυνο πολυδιάστατο.
Η περίπτωση του ρέματος της Πικροδάφνης – Η Αττική στο μικροσκόπιο
Το πρόσφατο περιστατικό στην Πικροδάφνη, που θορύβησε τους πολίτες ενώ προκάλεσε σοβαρές ζημιές σε υποδομές αποτελεί, όπως υπογραμμίζει η υδρολόγος, Δρ. Ελισάβετ Φελώνη το σύμπτωμα ενός βαθύτερου προβλήματος. Όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κ. Φελώνη, το πρόβλημα στην Αττική είναι δομικό και διαχρονικό. «Η ρίζα του εντοπίζεται στην απόσταση που χωρίζει τις υφιστάμενες υποδομές από τη σύγχρονη κλιματική πραγματικότητα. Οι αντιπλημμυρικοί αγωγοί έχουν σχεδιαστεί βάσει δεδομένων περασμένων δεκαετιών, με αποτέλεσμα σήμερα, υπό την πίεση βροχοπτώσεων ακραίας ραγδαιότητας, να αδυνατούν να «παραλάβουν» τον όγκο του νερού», σημειώνει η κ. Φελώνη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, σύμφωνα με την ίδια, είναι πως πλέον εκδηλώνονται πλημμυρικά φαινόμενα ακόμη και σε βροχοπτώσεις που θεωρούνται συνηθισμένες, με «εξαιρετικά μικρή περίοδο επαναφοράς» (μόλις 2 ή 5 ετών). «Η κατάσταση επιδεινώνεται από τον τρόπο με τον οποίο αναπτύχθηκε ιστορικά το λεκανοπέδιο, χωρίς να αφήσει καθόλου «χώρο για τα ρέματα». Η εκτεταμένη τσιμεντοποίηση έχει εκμηδενίσει τη φυσική ικανότητα του εδάφους να απορροφά το νερό, μετατρέποντας τους δρόμους σε ορμητικούς χειμάρρους», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Αυτό που παρατηρείται κυρίως στην Αττική, σύμφωνα με την κ. Φελώνη είναι η πολύ γρήγορη εκδήλωση πλημμυρικών φαινομένων στο αστικό περιβάλλον. Ειδικότερα, όσον αφορά τα ρέματα, οι στενώσεις, η αυθαίρετη δόμηση, ζητήματα που επιδρούν στα ρέματα της Αττικής, που παρεμβάλλονται μέσα στον αστικό χώρο, έχουν ως αποτέλεσμα, όπως εξηγεί η κ. Φελώνη, να έχουν διαμορφωθεί τρωτά σημεία σε πολλά απ’ αυτά όπως το ρέμα της Εσχατιάς, στην περιοχή της Φυλής, στον Ποδονίφτη, στον Σαρανταπόταμο, αλλά και σε άλλα που διασχίζουν τον αστικό ιστό, όπως αυτό του Χαλανδρίου αλλά και της Πικροδάφνης.
Εξηγώντας το γενικό πλαίσιο ο καθηγητής και Διευθυντής του Εργαστηρίου ASSIST, του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης (ΔΠΘ), Δημήτρης Εμμανουλούδης, τονίζει ότι η εκδήλωση ενός πλημμυρικού συμβάντος είναι πάντοτε η απόρροια δύο διαφορετικών παραγόντων. Ο πρώτος είναι οι βροχοπτώσεις (ένταση, ραγδαιότητα, διάρκεια), τον οποίο ο ίδιος χαρακτηρίζει ως παράγοντα «επίθεσης». Ο δεύτερος, σύμφωνα με τον κ. Εμμανουλούδη, και εξαιρετικά καθοριστικός, είναι ο παράγοντας «υποδοχής», δηλαδή το φυσικό υπόβαθρο που δέχεται το νερό. «Το μέγεθος και η επικινδυνότητα μιας πλημμύρας δεν καθορίζεται μόνο από το πόσο θα βρέξει», σημειώνει ο κ. Εμμανουλούδης, «αλλά από τον τρόπο με τον οποίο τα νερά θα κινηθούν επιφανειακά στον χώρο και τον χρόνο». Αυτή η κίνηση, όπως περιγράφει, εξαρτάται από έναν συνδυασμό παραγόντων, όπως: την γεωλογική σύσταση του εδάφους, τη μορφολογία του, την υπάρχουσα βλάστηση αλλά και τα επίπεδα υγρασίας του τη δεδομένη στιγμή.
«Στην Ελλάδα σήμερα παρατηρείται ένα σημαντικό κενό: ενώ οι φορείς, όπως η ΕΜΥ, παρέχουν ακριβή πληροφορία για τον παράγοντα «επίθεσης», υπάρχει έλλειψη δεδομένων για την μορφή και τις τιμές των παραγόντων υποβάθρου, αλλά και γνώσης για τον τρόπο με τον οποίο οι παράγοντες αυτοί αλληλεπιδρούν. Το ίδιο ύψος βροχής μπορεί να προκαλέσει καταστροφή σε μια περιοχή με κορεσμένο έδαφος και να περάσει απαρατήρητο σε μια άλλη», υπογραμμίζει ο καθηγητής, καταλήγοντας πως χωρίς τη γνώση της κατάστασης του υποβάθρου, η εκτίμηση της επικινδυνότητας παραμένει ημιτελής.
Η απειλή από τα βουνά και η ανάγκη για «συστράτευση»
Κρίσιμο ρόλο στην εξίσωση της Αττικής παίζουν και οι ορεινοί όγκοι που την περιβάλλουν. Η κ. Φελώνη υπογραμμίζει πως οι επαναλαμβανόμενες δασικές πυρκαγιές έχουν αποδυναμώσει τη φυσική άμυνα των περιοχών. Ένα καμένο δάσος χάνει την ικανότητα ανάσχεσης, επιτρέποντας στο νερό να κατηφορίζει προς τις κατοικημένες περιοχές με τεράστια ταχύτητα και μεγάλες ποσότητες φερτών υλικών. Για τον λόγο αυτό, η φροντίδα των ορεινών περιοχών και οι παρεμβάσεις για τη συγκράτηση της ροής αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι κάθε σοβαρού αντιπλημμυρικού σχεδιασμού.
Η κ. Φελώνη σημειώνει ότι απαιτείται μια «συστράτευση» παρεμβάσεων σε πολλαπλά επίπεδα. Όπως εξηγεί, με έργα μεγάλης κλίμακας, επί των κύριων συλλεκτήρων και στοχευμένη μέριμνα για τα ορεινά, με πράσινες παρεμβάσεις στις πόλεις, όπου οι Δήμοι πρέπει να στηριχθούν για να προωθήσουν λύσεις μικρής κλίμακας, όπως η χρήση διαπερατών υλικών και η δημιουργία βιώσιμων συστημάτων διαχείρισης όμβριων υδάτων στον δημόσιο χώρο, που θα λειτουργούν ως βαλβίδες αποσυμπίεσης. Και βέβαια, συστηματική παρακολούθηση, καθώς, όπως τονίζει η κ. Φελώνη, «ένα από τα μεγαλύτερα «αγκάθια» παραμένει η έλλειψη διαχρονικών δεδομένων». Η Δρ. Φελώνη προτείνει την επένδυση σε πυκνά δίκτυα αισθητήρων και τη λειτουργία ενός «Παρατηρητηρίου Ρεμάτων» ανοικτής πρόσβασης. Σύμφωνα με την ίδια, η διαρκής παρακολούθηση και η ενημέρωση των πολιτών είναι εξίσου σημαντικές με τα τεχνικά έργα. «Ο συνδυασμός τεχνολογικών υποδομών, συστηματικών παρατηρήσεων και προηγμένων συστημάτων μας δίνει τα εργαλεία να προειδοποιούμε έγκαιρα και εύστοχα», καταλήγει η Δρ. Φελώνη. Ωστόσο, ξεκαθαρίζει πως η τεχνολογία είναι η πυξίδα, αλλά ο σχεδιασμός του δημόσιου χώρου και η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος είναι αυτά που θα καθορίσουν αν η επόμενη νεροποντή θα παραμείνει απλώς μια βροχή ή θα μετατραπεί σε καταστροφή.
«ΙΝΑΧΟΣ»: Ένα ψηφιακό «δίχτυ» προστασίας
Ανάμεσα στα προηγμένα συστήματα που αναπτύσσονται, είναι το προγνωστικό σύστημα πλημμυρικών κινδύνων INACHOS, ένα καινοτόμο επιχειρησιακό μοντέλο που δημιουργείται από μία πολυμελή επιστημονική ομάδα του Εργαστηρίου «ASSIST» του ΔΠΘ και Η λειτουργία του συστήματος, όπως τονίζει ο κ. Εμμανουλούδης, βασίζεται στη σύνθεση δύο επιπέδων πληροφορίας: ενός σταθερού «ψηφιακού υποβάθρου» που έχει ενσωματωμένους τους προαναφερθέντες παράγοντες, και των δυναμικών δεδομένων βροχόπτωσης που ανανεώνονται συνεχώς. Συνδυάζοντας αυτά τα στοιχεία, το INACHOS επεξεργάζεται σε πραγματικό χρόνο πώς η βροχή μετατρέπεται σε απορροή, λαμβάνοντας υπόψη την τρέχουσα κατάσταση του εδάφους. Η αξία του έγκειται στην ικανότητά του να προσφέρει ρεαλιστικές προβλέψεις για τις επόμενες 72 ώρες (χωρισμένες σε επιμέρους χρονικές βαθμίδες ανά 6ωρο), μετατρέποντας τα μετεωρολογικά δεδομένα σε χάρτες επικινδυνότητας, ενώ δυνατότητες του συστήματος για τον αστικό χώρο βρίσκονται επίσης σε πιλοτικό στάδιο. Η συνδυαστική λειτουργία των δυο επιπέδων πληροφορίας του συστήματος, βελτιώνεται με την προσθήκη ενός τρίτου ανεξάρτητου επιπέδου, το οποίο ενσωματώνει πληροφορία σχετική με το είδος, την ένταση και την μορφή 30.000 πλημμυρικών συμβάντων, τα οποία έχουν εμφανιστεί τις τελευταίες δεκαετίες σε ολόκληρη την χώρα, συμπεριλαμβάνοντας πλημμύρες από επιπέδου ενός οικισμού, έως ιστορικές πλημμύρες εκτάσεως εκατοντάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων. Η τελευταία αυτή προσθήκη, όπως αναφέρει ο κ. Εμμανουλούδης, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την βελτίωση της προγνωστικής ακρίβειας του συστήματος, «διότι εκμεταλλεύεται στην ουσία την τάση που έχει το νερό να πλημμυρίζει επαναληπτικά τις ίδιες περιοχές σε βάθος χρόνου, δίνοντας πρόσθετη βαρύτητα κινδύνου, στην όποια αντίστοιχη έχει δημιουργήσει η αλληλεπίδραση των παραγόντων υποβάθρου».
Σύμφωνα με τον κ. Εμμανουλούδη, η υιοθέτηση τέτοιων εργαλείων επιτρέπει στην Πολιτική Προστασία, τις Περιφέρειες και τους Δήμους να γνωρίζουν όχι απλώς ότι «θα βρέξει», αλλά το πού και το πόσο επικίνδυνα αναμένεται να εκδηλωθεί ένα φαινόμενο, ενισχύοντας με αυτό τον τρόπο και την αξιοπιστία του 112, σε σημαντικά μεγαλύτερο βαθμό.
Όπως υπογραμμίζει ο κ. Εμμανουλούδης, το σύστημα εκτίμησης πλημμυρικού κινδύνου INACHOS, είναι το πρώτο αντίστοιχο υλοποιούμενο στον Ελλαδικό χώρο, έχει την ίδια φιλοσοφία με άλλα σχετικά Ευρωπαϊκά συστήματα, όπως π.χ. το EFAS, δίνει όμως πρόγνωση μεγαλύτερης χωρικής λεπτομέρειας από αυτά. Με την ολοκλήρωσή του (η οποία περιλαμβάνει και πολύμηνο testing), η χώρα θα αποκτήσει το πρώτο ψηφιακό εργαλείο πρόγνωσης πλημμυρών, που θα αφορά ολόκληρη την επικράτεια.
