Το μήνυμα της 28ης Οκτωβρίου παραμένει επίκαιρο: ισχυροί θεσμοί, εθνική ενότητα, αποτρεπτική ισχύς, πίστη στο διεθνές δίκαιο, παιδεία ευθύνης.
Ξημέρωμα Δευτέρας, 28 Οκτωβρίου 1940, ένας πρέσβης χτυπά την πόρτα της Ιστορίας. Ο Εμανουέλε Γκράτσι παραδίδει στον Ιωάννη Μεταξά στην οικία του στην Κηφισιά το τελεσίγραφο της Ιταλίας: ελεύθερη διέλευση και κατάληψη στρατηγικών σημείων της χώρας. Η απάντηση, στα γαλλικά —«Alors, c’est la guerre»— θα συμπυκνωθεί γρήγορα σε μια λέξη ελληνική, κοφτή, καθαρή: ΟΧΙ. Από εκείνη τη στιγμή, το «όχι» ενός πρωθυπουργού παύει να είναι προσωπικό. Μετατρέπεται σε όρκο ενός ολόκληρου λαού, σε στάση ζωής απέναντι στην αλαζονεία της ισχύος.
του Χρήστου Μυτιλινιού
Το ΟΧΙ δεν υπήρξε ρητορεία. Υπήρξε πράξη. Σε λίγες ώρες, η χώρα επιστρατεύεται. Οι σειρήνες ξυπνούν πόλεις και χωριά, τα κέντρα κατάταξης γεμίζουν νέους που προσέρχονται με ηρεμία και αποφασιστικότητα, οι μητέρες ετοιμάζουν δέματα, οι δάσκαλοι διαβάζουν στα παιδιά τις πρώτες οδηγίες για τα καταφύγια. Εκείνη η ημέρα ενώνει κράτος, στρατό και κοινωνία σε μια σπάνια σύμπνοια. Το ΟΧΙ παύει να ανήκει σε ένα σαλόνι της Κηφισιάς και αντηχεί στα βουνά της Ηπείρου.
Το τελεσίγραφο και η απάντηση
Η Ελλάδα δεν είχε την πολυτέλεια της αυταπάτης. Γνώριζε την ανισορροπία δυνάμεων, γνώριζε το κόστος. Κι όμως, το ΟΧΙ ειπώθηκε χωρίς παζάρια. Ο Μεταξάς, στον ιστορικό του ρόλο, αναλαμβάνει την ευθύνη της σύγκρουσης. Δεν πρόκειται για ιδεολογική διακήρυξη· είναι η πράξη άμυνας μιας χώρας που υπερασπίζεται κυριαρχία και αξιοπρέπεια. Το τηλεγράφημα του Γενικού Στρατηγείου ακολουθεί: «Αι ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάμεις επιτίθενται». Η απάντηση δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι ηθική: δεν παραδίδουμε.
Στο ίδιο λεπτό, η πολιτική ηγεσία, ο βασιλεύς, οι ένοπλες δυνάμεις, οι τοπικές αρχές κινούνται σαν σώμα ενιαίο. Οι σταθμοί επιστρατεύσεως δουλεύουν ασταμάτητα, τα πρώτα ανακοινωθέντα φτάνουν στα ραδιόφωνα, οι εφημερίδες τυπώνουν έκτακτα έντυπα. Η κοινωνία μεταμορφώνεται: από καθημερινότητα σε εθνική προσπάθεια.
Το Έπος του ’40 γεννιέται
Στην Πίνδο, στο Καλπάκι, στις κορυφογραμμές της Μόραβας και της Κλεισούρας, ο Ελληνικός Στρατός αναχαιτίζει την ιταλική επίθεση και αντεπιτίθεται. Η Κορυτσά περνά σε ελληνικά χέρια, οι εικόνες της γαλανόλευκης που κυματίζει στη Βόρειο Ήπειρο ταξιδεύουν στην Ευρώπη. Η διεθνής κοινή γνώμη μιλά για την πρώτη συμμαχική νίκη κατά του Άξονα, την πρώτη ρωγμή σε έναν χάρτη που έμοιαζε να σκοτεινιάζει. Μικρή χώρα, μεγάλη καρδιά — αυτή η φράση δεν γράφτηκε τότε, αλλά βίωσαν όλοι το περιεχόμενό της.
Πίσω από το μέτωπο, το πρόσωπο της Αντίστασης έχει γυναικείο χαρακτήρα. Οι γυναίκες της Ηπείρου ανεβαίνουν στα μονοπάτια με κασόνια και κουβέρτες, ράβουν, περιθάλπουν, στηρίζουν. Οι εθελοντικές επιτροπές οργανώνουν συσσίτια, τα σχολεία μετατρέπονται σε χώρους περίθαλψης, οι ενορίες σε κύτταρα αλληλεγγύης. Η κοινωνία ολόκληρη γίνεται εφεδρεία του μετώπου, αποδεικνύοντας πως ο πόλεμος δεν κερδίζεται μόνο με όπλα, αλλά με ήθος, πειθαρχία και προσφορά.
Στη θάλασσα, τα ελληνικά πλοία επιχειρούν με τόλμη· στο αέρα, λίγοι αλλά αποφασισμένοι πιλότοι σηκώνουν το βλέμμα μιας χώρας που δεν σκύβει. Τα πολεμικά ανακοινωθέντα διαβάζονται με κομμένη ανάσα, τα ραδιόφωνα γίνονται ο παλμός της κοινωνίας. Η εθνική αυτοπεποίθηση δεν είναι σύνθημα· κερδίζεται μέρα με τη μέρα, ύψωμα με ύψωμα.
Από το προσωπικό στο συλλογικό – και το μήνυμα στο παρόν
Η συμβολή του Ιωάννη Μεταξά στο πρώτο δευτερόλεπτο της κρίσης υπήρξε καθοριστική: είπε το αναγκαίο ΟΧΙ και ενεργοποίησε τον εθνικό συναγερμό. Από την ίδια στιγμή, όμως, το ΟΧΙ πέρασε στα χείλη των Ελλήνων. Έγινε φωνή λαϊκή, πράξη καθημερινή: στρατιώτες στα χιόνια, νοσοκόμες στα πρόχειρα ιατρεία, παιδιά στα καταφύγια, εργάτες στα εργοστάσια πυρομαχικών. Αυτό το μοίρασμα της ευθύνης είναι που μετατρέπει μια πολιτική απάντηση σε εθνικό συμβάν.
Σήμερα, ο κόσμος δεν απειλείται μόνο από στρατεύματα. Υπάρχουν οι υβριδικές πιέσεις, η παραπληροφόρηση, οι αναθεωρητισμοί. Το μήνυμα της 28ης Οκτωβρίου παραμένει επίκαιρο: ισχυροί θεσμοί, εθνική ενότητα, αποτρεπτική ισχύς, πίστη στο διεθνές δίκαιο, παιδεία ευθύνης. Το ΟΧΙ ως ιστορική μνήμη δεν είναι μουσειακό έκθεμα· είναι πυξίδα. Υπενθυμίζει ότι η ελευθερία έχει κόστος, αλλά και ότι η αξιοπρέπεια αποδίδει: δίνει στη χώρα φωνή, κύρος, πεποίθηση πως μπορεί να σταθεί όρθια σε δύσκολους καιρούς.
Ο πατριωτισμός που γιορτάζουμε σήμερα δεν είναι κραυγή· είναι ήθος. Δεν είναι αντιπαλότητα· είναι προσήλωση στο Σύνταγμα, στο Κράτος Δικαίου, στην κοινωνική συνοχή. Είναι η ήρεμη βεβαιότητα ότι, όταν φτάνει η ώρα, λέμε το αναγκαίο ΟΧΙ: στις προκλήσεις, στη μικροψυχία, στην αδιαφορία. Και λέμε ταυτόχρονα τα δικά μας ΝΑΙ: ναι στη γνώση, ναι στην αλληλεγγύη, ναι στη δύναμη που πηγάζει από την ενότητα.
Η μνήμη δεν είναι τελετουργία· είναι δέσμευση. Κάθε 28η Οκτωβρίου ξανασυστήνουμε τη σχέση μας με την ευθύνη. Τιμούμε τους πεσόντες, τους αγωνιστές, τις οικογένειες που σήκωσαν το βάρος. Και κοιτάζουμε μπροστά, με νηφαλιότητα και αποφασιστικότητα. Γιατί η χώρα που είπε ΟΧΙ το 1940, είναι η ίδια που, σήμερα, οφείλει να υπερασπίζεται σύνορα, Δίκαιο της Θάλασσας, διακρατικές συμμαχίες, ενεργειακή ασφάλεια και πολιτιστική ταυτότητα με σύγχρονα μέσα και αυτοπεποίθηση.
Στα σχολεία και τα σπίτια, τα παιδιά μαθαίνουν όχι απλώς ημερομηνίες, αλλά νόημα: που βρίσκεται όχι στους τίτλους των βιβλίων, αλλά στις σκηνές της καθημερινότητας εκείνης της εποχής — στον στρατιώτη που μοιράζεται το ψωμί του, στη δασκάλα που κρατά ήσυχα την τάξη στο καταφύγιο, στον γιατρό που ξαγρυπνά. Εκεί γράφεται το Έπος: στη σιωπηλή προσήλωση στο καθήκον.
Και όταν ρωτούν «τι είναι το ΟΧΙ;», η απάντηση παραμένει απλή: είναι η επιλογή της ελευθερίας όταν έχει κόστος. Είναι η προτίμηση της αξιοπρέπειας απέναντι στη βολική σιωπή. Είναι η πίστη ότι το δίκαιο δεν είναι λέξη, αλλά πράξη που απαιτεί θάρρος.
Σήμερα: οι παρελάσεις σε Θεσσαλονίκη και Αθήνα
Σήμερα, Τρίτη 28 Οκτωβρίου 2025, η Ελλάδα τιμά το Έπος του ’40 με παρελάσεις και καταθέσεις στεφάνων. Στη Θεσσαλονίκη, η μεγάλη στρατιωτική παρέλαση στη Λεωφόρο Μεγάλου Αλεξάνδρου θα παραταχθεί μπροστά στην πολιτειακή και πολιτική ηγεσία, με μηχανοκίνητα τμήματα, τιμητικά αγήματα και υπερπτήσεις. Στην Αθήνα, η μαθητική παρέλαση στο Σύνταγμα, μπροστά στον Άγνωστο Στρατιώτη, θα δώσει τον ρυθμό της μνήμης με σημαίες, τύμπανα και τα βήματα της νέας γενιάς. Σε όλη τη χώρα, από τη Θράκη έως την Κρήτη και από τα νησιά του Ιονίου ως τα Δωδεκάνησα, οι τοπικές κοινωνίες στέκονται προσοχή. Τιμή στους ήρωες που έπεσαν, δέσμευση σε όσα μας κρατούν όρθιους: ενότητα, θεσμούς, ελευθερία.
Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι απλώς μια ημερομηνία. Είναι μέτρο εθνικής αυτογνωσίας. Από το «Alors, c’est la guerre» μέχρι το ΟΧΙ στα χείλη των Ελλήνων, ο πυρήνας παραμένει: η Ελλάδα δεν παραδίδεται. Και όταν χρειάζεται, λέει το αναγκαίο ΟΧΙ — καθαρά, υπεύθυνα, ενωμένα.
