Η έλλειψη σιδήρου είναι ένα συχνό πρόβλημα, όμως και η υπερβολική συσσώρευσή του μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνη για την υγεία.

Όταν ο οργανισμός αποθηκεύει μεγαλύτερες ποσότητες από όσες χρειάζεται, ο σίδηρος μπορεί σταδιακά να συγκεντρωθεί στο ήπαρ, στην καρδιά και στο πάγκρεας. Με την πάροδο του χρόνου, η υπερφόρτωση είναι δυνατόν να συνδεθεί με ηπατικές βλάβες, καρδιακά προβλήματα και διαταραχές στον έλεγχο του σακχάρου, ακόμη και με διαβήτη.

Η Alexandra Cremona, λέκτορας Ανθρώπινης Διατροφής και Διαιτολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λίμερικ, εξηγεί στο The Conversation ότι ορισμένες διατροφικές επιλογές μπορούν να επηρεάσουν την απορρόφηση του σιδήρου.

Τα ευρήματα πρόσφατης ανασκόπησης 40 επιστημονικών πηγών δείχνουν ότι η διατροφή ενδέχεται να λειτουργήσει υποστηρικτικά. Η επίδρασή της, ωστόσο, εξαρτάται από την αιτία της υπερφόρτωσης και είναι πολύ μικρότερη από εκείνη της κατάλληλης ιατρικής θεραπείας.

Αιμοχρωμάτωση, μεταγγίσεις και θαλασσαιμία

Δεν οφείλονται όλες οι περιπτώσεις υπερφόρτωσης σιδήρου στον ίδιο μηχανισμό.

Στην κληρονομική αιμοχρωμάτωση, ο οργανισμός απορροφά από τις τροφές περισσότερο σίδηρο από όσο χρειάζεται. Η βασική αντιμετώπιση είναι η φλεβοτομία, δηλαδή η τακτική αφαίρεση αίματος, ώστε να μειώνονται σταδιακά τα αποθέματα σιδήρου.

Η υπερφόρτωση μπορεί επίσης να προκληθεί από επαναλαμβανόμενες μεταγγίσεις. Κάθε μετάγγιση προσθέτει στον οργανισμό ποσότητα σιδήρου, την οποία αυτός δεν μπορεί να αποβάλει αποτελεσματικά. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιούνται συνήθως ειδικά φάρμακα αποσιδήρωσης, τα οποία δεσμεύουν τον σίδηρο και διευκολύνουν την απομάκρυνσή του.

Το πρόβλημα εμφανίζεται και σε ασθενείς με θαλασσαιμία. Η ίδια η νόσος μπορεί να αυξήσει την απορρόφηση από το έντερο, όμως για όσους μεταγγίζονται συχνά οι μεταγγίσεις αποτελούν πολύ σημαντικότερη πηγή σιδήρου από τη διατροφή.

Τσάι και καφές μαζί με το φαγητό

Οι πολυφαινόλες που περιέχει το τσάι μπορούν να περιορίσουν την απορρόφηση του μη αιμικού σιδήρου, ο οποίος προέρχεται κυρίως από φυτικές τροφές και εμπλουτισμένα προϊόντα.

Σε μικρή μελέτη με 18 άτομα που είχαν κληρονομική αιμοχρωμάτωση, η κατανάλωση μαύρου τσαγιού μαζί με τα γεύματα συνδέθηκε με μικρότερη απορρόφηση σιδήρου. Έπειτα από έναν χρόνο, η συσσώρευση αποθηκευμένου σιδήρου ήταν περίπου κατά ένα τρίτο χαμηλότερη στην ομάδα που έπινε τσάι αντί για νερό, όμως η διαφορά δεν θεωρήθηκε στατιστικά σημαντική.

Σε άλλη δοκιμή, στην οποία συμμετείχαν 14 ενήλικες, ένα παρασκεύασμα με εκχυλίσματα μαύρου τσαγιού, κακάου και χυμού σταφυλιού περιόρισε κατά περίπου 40% την απορρόφηση μη αιμικού σιδήρου από ένα γεύμα. Η μελέτη, ωστόσο, εξέτασε μόνο το άμεσο αποτέλεσμα και όχι την επίδραση στα αποθέματα σιδήρου σε βάθος χρόνου.

Παρόμοια δράση μπορεί να έχει και ο καφές όταν συνοδεύει το γεύμα, αν και τα διαθέσιμα στοιχεία θεωρούνται ισχυρότερα για το τσάι.

Τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι το τσάι ή ο καφές αποτελούν θεραπεία. Μπορούν ενδεχομένως να ενταχθούν σε ένα εξατομικευμένο διατροφικό πλάνο, μόνο ύστερα από συνεννόηση με τον θεράποντα γιατρό.

Κόκκινο κρέας, εντόσθια και συμπληρώματα

Ο αιμικός σίδηρος, που υπάρχει στο κρέας, στα πουλερικά και στα ψάρια, απορροφάται ευκολότερα από τον οργανισμό. Για τον λόγο αυτό, σε ορισμένους ανθρώπους με αιμοχρωμάτωση μπορεί να προταθεί περιορισμός της συχνής κατανάλωσης κόκκινου κρέατος.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στο συκώτι και στα υπόλοιπα εντόσθια, τα οποία περιέχουν υψηλές ποσότητες σιδήρου.

Όσοι έχουν διαγνωστεί με υπερφόρτωση δεν θα πρέπει να λαμβάνουν συμπληρώματα σιδήρου ή πολυβιταμίνες που τον περιέχουν χωρίς ιατρική οδηγία. Προσοχή απαιτείται και στα εμπλουτισμένα με σίδηρο δημητριακά πρωινού.

Τα συμπληρώματα βιταμίνης C επίσης μπορεί να αυξήσουν την απορρόφηση του μη αιμικού σιδήρου και συνήθως αποφεύγονται. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποκλείονται τα φρούτα και τα λαχανικά από τη διατροφή.

Σε ορισμένους ασθενείς με μεταγγισιοεξαρτώμενη β-θαλασσαιμία και επιβεβαιωμένη έλλειψη βιταμίνης C μπορεί να χορηγούνται μικρές δόσεις, αλλά αποκλειστικά υπό ιατρική παρακολούθηση.

Γιατί χρειάζεται προσοχή στο αλκοόλ

Το αλκοόλ επιβαρύνει το ήπαρ, όπως και η συσσώρευση σιδήρου. Γι’ αυτό η κατανάλωσή του πρέπει να περιορίζεται, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν ήδη ενδείξεις ηπατικής βλάβης.

Οι βρετανικές συστάσεις θέτουν ως ανώτατο όριο τις 14 μονάδες αλκοόλ την εβδομάδα για όσους πίνουν τακτικά. Εάν έχει προκληθεί ηπατική βλάβη, ο γιατρός μπορεί να συστήσει πλήρη αποχή.

Η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο ίνωσης, κίρρωσης και καρκίνου του ήπατος σε ασθενείς με αιμοχρωμάτωση.

Ο κίνδυνος από τα ωμά οστρακοειδή

Τα άτομα με υπερφόρτωση σιδήρου συνιστάται να αποφεύγουν ωμά ή ανεπαρκώς μαγειρεμένα οστρακοειδή, όπως στρείδια, μύδια και αχιβάδες.

Ο λόγος δεν είναι μόνο η περιεκτικότητά τους σε σίδηρο. Τα συγκεκριμένα τρόφιμα μπορεί να μεταφέρουν βακτήρια του γένους Vibrio, τα οποία είναι δυνατόν να προκαλέσουν ιδιαίτερα σοβαρές λοιμώξεις σε ανθρώπους με αυξημένο σίδηρο ή ηπατική νόσο.

Η διατροφή βοηθά, αλλά δεν αποτελεί θεραπεία

Μέχρι σήμερα δεν έχει αποδειχθεί ότι υπάρχει μία ειδική δίαιτα ικανή να αντιμετωπίσει από μόνη της την υπερφόρτωση σιδήρου. Οι περισσότερες μελέτες είναι μικρές και εξετάζουν τις βραχυπρόθεσμες μεταβολές στην απορρόφηση και όχι την πορεία των ασθενών σε βάθος χρόνου.

Οι διατροφικές αλλαγές μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά, αλλά δεν αντικαθιστούν τη φλεβοτομία, την αποσιδήρωση ή οποιαδήποτε άλλη θεραπεία έχει συστήσει ο γιατρός. Ακόμη και στην κληρονομική αιμοχρωμάτωση, οι επίσημες οδηγίες δεν απαιτούν συνήθως ακραίους διατροφικούς αποκλεισμούς.

Για τον λόγο αυτό, κάθε σημαντική αλλαγή στη διατροφή ή στα συμπληρώματα πρέπει να αποφασίζεται σε συνεργασία με τον θεράποντα γιατρό και να προσαρμόζεται στην αιτία της υπερφόρτωσης και στις ανάγκες του ασθενούς.