Σε έναν πόλεμο που μπαίνει ήδη στον τέταρτο χρόνο, με εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς, οικονομική κατάρρευση και εξάντληση των Δυτικών οικονομιών, η συζήτηση για το 28σέλιδο σχέδιο ειρήνης της αμερικανικής κυβέρνησης έρχεται σε μια στιγμή που πολλοί αναλυτές περιγράφουν ως «τελευταίο παράθυρο ευκαιρίας».
του Χρήστου Μυτιλινιού
Πρόκειται για μια πρόταση που ζητά δύσκολες παραχωρήσεις από όλους – αλλά ταυτόχρονα επιχειρεί να φέρει τάξη σε μια σύγκρουση που δεν δείχνει σημάδια παύσης.
Το Κίεβο μπορεί να δυσανασχετεί, η Μόσχα να παζαρεύει, η Ευρώπη να αναζητά ρόλο. Ωστόσο, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, παρουσιάζεται ένα συνολικό πλαίσιο, με μηχανισμούς εφαρμογής, ασφάλειας και ανασυγκρότησης. Και αυτό από μόνο του αλλάζει τις ισορροπίες.
Τι προβλέπουν τα 28 σημεία – και γιατί θεωρούνται «ρεαλιστική βάση»
Ο κορμός του σχεδίου στηρίζεται σε τέσσερις μεγάλες αρχές:
1. Σταθεροποίηση των συνόρων με τρόπο που αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα του πεδίου
Οι γραμμές αντιπαράθεσης δεν μετακινούνται εδώ και μήνες. Το σχέδιο προτείνει να παγώσουν σε αποστρατιωτικοποιημένα τμήματα, αποτρέποντας νέες επιθέσεις και διαρκή αιματοχυσία. Για τους υποστηρικτές, αυτό δεν σημαίνει αναγνώριση ή νομιμοποίηση, αλλά έναν πρακτικό τρόπο να σταματήσει ο πόλεμος.
2. Ουδετερότητα της Ουκρανίας και μη ένταξη στο ΝΑΤΟ
Αυτό παρουσιάζεται ως το «κλειδί» σταθερότητας: μια Ουκρανία που δεν αποτελεί πλέον πεδίο αντιπαράθεσης μεγάλων δυνάμεων. Η Ουκρανία δεν αποκόπτεται από τη Δύση· απλώς δεν εντάσσεται σε στρατιωτικό συνασπισμό που θορυβεί τη Ρωσία. Μειώνεται έτσι ο κίνδυνος μελλοντικής ανάφλεξης.
3. Εγγυήσεις ασφάλειας από τις ΗΠΑ
Η Ουάσιγκτον αναλαμβάνει ρόλο εγγυητή – ένα πλαίσιο που, παρά τα όρια, προσφέρει στην Ουκρανία το σημαντικότερο: ότι δεν θα μείνει αβοήθητη σε περίπτωση νέας επιθετικότητας.
4. Τεράστιο πακέτο ανασυγκρότησης
Η δημιουργία ειδικού ταμείου, στο οποίο εντάσσονται πόροι από διεθνείς εταίρους και δεσμευμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία, επιτρέπει στην Ουκρανία να μπει άμεσα σε πορεία οικονομικής ανάταξης. Πρόκειται για το μεγαλύτερο σχέδιο ανοικοδόμησης ευρωπαϊκής χώρας μετά το 1945.
Με απλά λόγια: μπορεί να μην είναι τέλειο, αλλά είναι πλήρες, εφαρμόσιμο και με σαφή οφέλη για όλες τις πλευρές. Και αυτό το κάνει – είτε αρέσει είτε όχι – μια βάση συζήτησης που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί.
Η Ουκρανία σε δύσκολη θέση – αλλά με κέρδη που δεν είναι αμελητέα
Αναμενόμενα, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι αντιμετωπίζει το σχέδιο με επιφυλακτικότητα. Οι παραχωρήσεις, ειδικά στο πεδίο των συνόρων, είναι βαριές. Ωστόσο:
• Η Ουκρανία διασφαλίζει σκληρές εγγυήσεις ασφάλειας από τις ΗΠΑ.
• Αποκτά πρόσβαση σε ένα άνευ προηγουμένου ταμείο ανοικοδόμησης.
• Κερδίζει χρόνο για την εσωτερική της σταθερότητα, με εκλογές, θεσμική ανασυγκρότηση και αποκατάσταση βασικών υποδομών.
• Αποφεύγει έναν παρατεταμένο πόλεμο φθοράς, στον οποίο θα έχανε περισσότερα – και ίσως πολύ πιο σοβαρά.
Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και στο Κίεβο, παρά τις αντιρρήσεις, κανείς δεν απορρίπτει δημόσια την ανάγκη να εξεταστεί σοβαρά η πρόταση. Η κοινωνία είναι κουρασμένη, οι απώλειες τεράστιες και τα αποθέματα της Δύσης δεν είναι ανεξάντλητα.
Το σχέδιο, έστω και δύσκολο, προσφέρει έναν δρόμο που μπορεί να κρατήσει την Ουκρανία ζωντανή, κυρίαρχη και δυτικόστροφη, χωρίς να συνεχίσει να πληρώνει δυσβάστακτο τίμημα.
Η Ρωσία «βλέπει θετικά» – αλλά γνωρίζει ότι δεν παίρνει όλα όσα θέλει
Η Μόσχα αντιμετωπίζει το σχέδιο ως σημαντικό βήμα προς μια συμφωνία που αναγνωρίζει μέρος των διεκδικήσεών της, ιδίως όσον αφορά την ουδετερότητα της Ουκρανίας. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι κερδίζει χωρίς κόστος:
• Δέχεται επιτήρηση σε κρίσιμες ζώνες.
• Δύσκολα αποτρέπεται ο έλεγχος της εφαρμογής από διεθνή σώματα.
• Αν ανοίξει ο δρόμος για χρήση ρωσικών περιουσιακών στοιχείων στην ανοικοδόμηση, η Μόσχα θα βρεθεί μπροστά σε ένα δύσκολο προηγούμενο, που δεν επιθυμεί.
Ωστόσο, σε σχέση με το να συνεχίσει έναν πόλεμο με αβέβαιο αποτέλεσμα και τεράστια οικονομική αιμορραγία, το σχέδιο προσφέρει στη Ρωσία έναν τρόπο επιστροφής στο διεθνές σύστημα χωρίς πλήρη απομόνωση.
Η Ουάσιγκτον επιδιώκει σταθερότητα – όχι θριάμβους
Παρά την οξύτητα με την οποία παρουσιάστηκε, η αμερικανική πρόταση δεν είναι μια άσκηση επιβολής, αλλά μια προσπάθεια να τερματιστεί ένας πόλεμος που έχει ξεπεράσει τα όρια αντοχής της Δύσης.
Οι ΗΠΑ χρειάζονται χώρο για:
• στρατηγική αναδιάταξη στην Ασία,
• περιορισμό κόστους,
• αποφυγή μεγαλύτερης εμπλοκής σε πόλεμο με πυρηνική δύναμη.
Το σχέδιο Τραμπ δεν είναι φιλορωσικό ούτε αντιουκρανικό. Είναι μια προσπάθεια να κλείσει ένας κύκλος που δεν μπορεί να συνεχιστεί επ’ αόριστον χωρίς να δημιουργήσει ακόμη πιο επικίνδυνες καταστάσεις.
Προς τα πού οδεύουμε: τρία ρεαλιστικά σενάρια
1. Συνεννόηση με προσαρμογές
Το πιθανότερο σενάριο: μετά από διαπραγματεύσεις, Κίεβο και Μόσχα καταλήγουν σε τροποποιημένη εκδοχή του σχεδίου. Μια συμφωνία που ίσως δεν ενθουσιάζει κανέναν, αλλά σταματά τον πόλεμο.
2. Παράταση του πολέμου χωρίς ξεκάθαρο νικητή
Αν το σχέδιο απορριφθεί, ο πόλεμος συνεχίζεται, με διαρκή φθορά για την Ουκρανία και αυξημένη επιρροή της Ρωσίας σε περιοχές του μετώπου. Καμία πλευρά δεν κερδίζει πραγματικά.
3. Πολιτικό παζάρι εντός Δύσης και Ρωσίας
Η Ευρώπη αναζητά ρόλο, οι ΗΠΑ πίεση, η Ρωσία επιμονή. Προκύπτει μια μακρά διαδικασία που, έστω αργά, φέρνει τις πλευρές πιο κοντά σε μια συμφωνία.
Είναι η στιγμή να μπει «πάγωμα» στη σύγκρουση;
Το σχέδιο Τραμπ, όσο σκληρό κι αν φαίνεται, είναι η πρώτη ολοκληρωμένη πρόταση που πατά στον ρεαλισμό: στον συσχετισμό ισχύος, στην κόπωση της διεθνούς κοινότητας, στην ανάγκη να σταματήσει η αιματοχυσία πριν η καταστροφή γίνει πλήρης.
Δεν είναι η ιδανική ειρήνη.
Δεν είναι η «δίκαιη λύση» που θα ήθελε η Ουκρανία.
Αλλά ίσως είναι η μόνη λύση που μπορεί να εφαρμοστεί τώρα, πριν δημιουργηθούν ακόμη μεγαλύτερες πληγές.
Και σε έναν πόλεμο που έχει στοιχίσει τόσο πολύ, το να σταματήσει η σφαγή μπορεί να είναι – έστω προσωρινά – το σημαντικότερο κέρδος.
