Αν στον 20ό αιώνα το κάπνισμα ήταν ο κύριος υπεύθυνος για την αύξηση των περιπτώσεων καρκίνου, στον 21ο αιώνα φαίνεται ότι τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα αναδεικνύονται ως ο νέος «ένοχος».
Η Devi Sridhar, καθηγήτρια παγκόσμιας δημόσιας υγείας στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, επισημαίνει ότι παραδοσιακά, ο καρκίνος ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος με την ηλικία, πλήττοντας κυρίως άτομα ηλικίας άνω των 60 ετών. Αν και οι περισσότερες διαγνώσεις εξακολουθούν να αφορούν αυτή την ηλικιακή κατηγορία, οι δείκτες δείχνουν μια ανησυχητική αλλαγή: ορισμένοι τύποι καρκίνου πλήττουν ολοένα και περισσότερο τις νεότερες γενιές.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο καρκίνος του παχέος εντέρου. Ενώ οι περιπτώσεις σε άτομα άνω των 60 έχουν μειωθεί, οι στατιστικές δείχνουν μια ραγδαία αύξηση σε χώρες του ανεπτυγμένου κόσμου για άτομα κάτω των 50 ετών, ένα φαινόμενο γνωστό ως πρώιμη εμφάνιση.
Αυτή η κατάσταση δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στους βελτιωμένους διαγνωστικούς ελέγχους, καθώς το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε μία μόνο χώρα. Στην Αγγλία, για παράδειγμα, οι έλεγχοι για τον καρκίνο του εντέρου αφορούν άτομα ηλικίας 50-74 ετών, αποκλείοντας έτσι τους νεότερους, οι οποίοι συνήθως διαγιγνώσκονται σε προχωρημένα στάδια της νόσου.
Αλλά ποιοι παράγοντες βρίσκονται πίσω από αυτήν την τάση; Όπως δείχνουν τα στοιχεία, η γενετική δεν φαίνεται να είναι ο κύριος παράγοντας, καθώς το 75% των περιπτώσεων αφορά άτομα χωρίς οικογενειακό ιστορικό καρκίνου. Οι ερευνητές στρέφονται τώρα προς το περιβάλλον, ερευνώντας συσχετισμούς μεταξύ των διατροφικών συνηθειών και της αύξησης των καρκίνων του παχέος εντέρου από τη δεκαετία του 1960, με κάθε νέα γενιά να είναι πιο ευάλωτη από την προηγούμενη.
Ένα από τα κύρια αίτια που προκύπτει είναι τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα. Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature Reviews Endocrinology το 2025 επισήμανε τη σύνδεση αυτή. Αυτά τα τρόφιμα, που περιλαμβάνουν σνακ, έτοιμα γεύματα, ζαχαρούχα δημητριακά, αναψυκτικά και επεξεργασμένα κρέατα, αποτελούν πλέον τον κύριο όγκο της διατροφής σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ.
Η αύξηση της συχνότητας εμφάνισης καρκίνου είναι ανησυχητική και παγκόσμια, με τις περιπτώσεις να εκτινάσσονται από 94.700 το 1990 σε 225.736 το 2019. Μια ευρωπαϊκή μελέτη δείχνει ότι για άτομα ηλικίας 20-29 ετών, η συχνότητα εμφάνισης του καρκίνου του παχέος εντέρου αυξήθηκε κατά 7,9% ετησίως μεταξύ 2004 και 2016.
Εντυπωσιακό είναι ότι η αύξηση αυτή επηρεάζει όλες τις ηλικιακές ομάδες κάτω των 50, με τις πιο νεαρές ηλικίες να έχουν τον υψηλότερο ρυθμό ανάπτυξης. Μοντέλα προγνωστικών υποδεικνύουν ότι ο καρκίνος του παχέος εντέρου σε πρώιμο στάδιο μπορεί να διπλασιαστεί κάθε 15 χρόνια σε χώρες όπως η Αυστραλία, ο Καναδάς, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ.
Τα δεδομένα που συσχετίζουν τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα με τον καρκίνο συνεχίζουν να συσσωρεύονται. Μια σημαντική μελέτη στο British Medical Journal ανέλυσε τρεις μεγάλες ομάδες ανθρώπων για να εξετάσει τη σύνδεση αυτή. Οι συμμετέχοντες περιλάμβαναν πάνω από 46.000 άνδρες που παρακολουθούνταν για 24 έως 28 χρόνια. Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι καταναλωτές υπερεπεξεργασμένων τροφίμων διατρέχουν 29% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του παχέος εντέρου, ακόμα και αν ληφθούν υπόψη η διατροφή και το βάρος τους. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι απαιτούνται περαιτέρω μελέτες για να κατανοηθεί πλήρως ο μηχανισμός πίσω από αυτή τη σύνδεση.
Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι, ενώ πολλές μελέτες έχουν συνδέσει τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα με την αύξηση της παχυσαρκίας, ένα σημαντικό ποσοστό καρκίνων του παχέος εντέρου παρατηρείται και σε άτομα με κανονικό βάρος. Αυτό εγείρει ερωτήματα: Είναι τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα καρκινογόνα ανεξάρτητα από τον δείκτη μάζας σώματος; Δηλαδή, μπορεί να είναι βλαβερά για την υγεία μας ακόμα και αν είμαστε σε φόρμα ή διατηρούμε ένα υγιές βάρος;
Οι δίαιτες πλούσιες σε υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα έχουν συσχετιστεί με διαταραχές στην ινσουλίνη, χρόνια φλεγμονή και αλλαγές στο εντερικό μικροβίωμα, όλα τα οποία συνδέονται με την ανάπτυξη καρκίνου. Η διατροφή μας επηρεάζει τη λειτουργία των κυττάρων μας, το ανοσοποιητικό μας σύστημα και τη συμπεριφορά των εντερικών βακτηρίων, τα οποία παίζουν κρίσιμο ρόλο στη ρύθμιση της φλεγμονής.
Πολλά από τα πρόσθετα που βρίσκονται στα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα έχουν αποδειχθεί ότι προάγουν την εντερική φλεγμονή και την ανάπτυξη όγκων σε πειραματικές μελέτες. Επιπλέον, η έλλειψη φυτικών ινών και ευεργετικών φυτοχημικών σε αυτά τα τρόφιμα μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το μικροβίωμα, που είναι απαραίτητο για την υγεία μας.
Μετά από πολλές δεκαετίες, έχει πλέον γίνει ευρέως αποδεκτό ότι το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο του πνεύμονα και ότι το αλκοόλ αυξάνει τον κίνδυνο για καρκίνο του μαστού και του ήπατος. Ίσως, στην επόμενη δεκαετία, οι υπερεπεξεργασμένοι τροφίμων να αναγνωριστούν ως κύριος παράγοντας κινδύνου για τον καρκίνο του παχέος εντέρου, ειδικά στους νέους. Το τι τρώμε είναι σημαντικότερο απ’ ό,τι φανταζόμαστε.
Αν το κάπνισμα ήταν ο «κακός» του 20ού αιώνα, τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα ενδέχεται να γίνουν το αντίστοιχο φαινόμενο του 21ου αιώνα. Αν και οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμα όλες τις απαντήσεις, η έρευνα προχωρά ταχύτατα. Η ιδέα ότι η τροφή είναι φάρμακο είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Μελέτες δείχνουν ότι η κατανάλωση γιαουρτιού μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο καρκίνου του παχέος εντέρου. Έτσι, αν υπάρχει κάποια συμβουλή που μπορούμε να κρατήσουμε, είναι να προτιμούμε το γιαούρτι και να περιορίσουμε την κατανάλωση των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων.
*Σημείωση: Το άρθρο έχει καθαρά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την επαγγελματική ιατρική συμβουλή.
