Κάθε φορά που ένα περιστατικό με ανάπηρο άνθρωπο γίνεται είδηση, η κοινωνία στέκεται για λίγο μπροστά στον καθρέφτη της. Συγκινείται, θυμώνει, σχολιάζει, ζητά ευθύνες. Όμως το βαθύτερο ερώτημα μένει σχεδόν πάντα αναπάντητο… Τι σημαίνει τελικά η λέξη «αναπηρία» για τη δική μας κοινωνία;
- του Στέλιου Κυμπουρόπουλου
Το πρόσφατο περιστατικό στη Θεσσαλονίκη, με τη 17χρονη που φέρεται να παρέμεινε για ώρες μέσα σε όχημα μεταφοράς δομής, δεν είναι απλώς ένα «λάθος». Δεν είναι μόνο μια κακή στιγμή ή μια αστοχία στη διαδικασία. Είναι η στιγμή που αποκαλύπτεται αν η κοινωνία μας βλέπει τον ανάπηρο άνθρωπο ως πολίτη με δικαιώματα ή ως ευθύνη που πρέπει κάπως να διεκπεραιωθεί.
Γιατί η αναπηρία δεν αρχίζει και δεν τελειώνει στο σώμα ενός ανθρώπου. Γίνεται κοινωνική πραγματικότητα όταν το περιβάλλον δεν είναι έτοιμο να τον συμπεριλάβει. Όταν η μεταφορά δεν είναι ασφαλής. Όταν η υπηρεσία λειτουργεί τυπικά αλλά όχι ουσιαστικά. Όταν η φροντίδα οργανώνεται γύρω από τη διαδικασία και όχι γύρω από τον άνθρωπο.
Όταν ένας ανάπηρος άνθρωπος μπαίνει σε ένα όχημα, σε μια δομή, σε μια υπηρεσία, δεν μπαίνει απλώς σε έναν οργανωμένο μηχανισμό. Μπαίνει μέσα σε κάτι που η κοινωνία έχει βαφτίσει «λύση». Σε ένα πλαίσιο που υποτίθεται ότι προστατεύει, στηρίζει, δίνει ανάσα στην οικογένεια και χώρο στον ίδιο τον άνθρωπο.
Αλλά πόσο συχνά σταθήκαμε να ρωτήσουμε αν αυτές οι λύσεις είναι πράγματι καλές; Αν τις έχουμε κρίνει με βάση την ελευθερία που παράγουν ή απλώς τις αποδεχθήκαμε επειδή κάποτε ήταν καλύτερες από το τίποτα; Αν τελικά ανοίγουν δρόμο προς την αυτονομία ή διαχειρίζονται την εξάρτηση με πιο τακτοποιημένο τρόπο;
Η αναπηρία είναι η σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και στον κόσμο που έχουμε φτιάξει γύρω του. Και αν αυτός ο κόσμος ξεχνά, καθυστερεί, αδιαφορεί ή λειτουργεί μηχανικά, τότε το πρόβλημα δεν βρίσκεται στον ανάπηρο άνθρωπο. Βρίσκεται στον τρόπο που εμείς οργανώσαμε την καθημερινότητά του. Η αναπηρία δεν είναι «υποχρέωση» με την ψυχρή έννοια της λέξης. Δεν είναι κάτι που κάνουμε επειδή το προβλέπει ένας κανονισμός ή επειδή πρέπει να συμπληρωθεί ένα κουτάκι.
Το ίδιο ισχύει και για την εργασία γύρω από την αναπηρία. Δεν μπορεί να είναι απλή διεκπεραίωση. Δεν αρκεί να γίνει η διαδρομή, να υπογραφεί το χαρτί, να λειτουργήσει τυπικά η υπηρεσία. Η εργασία με ανάπηρους ανθρώπους απαιτεί συνέπεια, επαγγελματισμό, αλλά και συνείδηση. Όχι λύπηση. Όχι φιλανθρωπία. Όχι ηρωισμούς. Κανονικότητα με κανόνες, δικαιώματα και λογοδοσία.
Ο ανθρωπισμός δεν φαίνεται στα μεγάλα λόγια. Φαίνεται στο αν μετράς ξανά τους ανθρώπους πριν κλείσει η πόρτα. Στο αν υπάρχει πρωτόκολλο και τηρείται. Στο αν υπάρχει δεύτερος έλεγχος. Στο αν ο εργαζόμενος ξέρει ότι δεν μεταφέρει «περιστατικά», αλλά ανθρώπους. Ο απανθρωπισμός, από την άλλη, δεν ξεκινά πάντα με κακία. Πολύ συχνά ξεκινά με αδιαφορία. Με συνήθεια. Με το «έτσι γίνεται». Με το «δεν προλάβαμε». Με το «δεν το είδαμε». Με το «υπάρχει δομή, άρα υπάρχει λύση».
Όμως δεν υπάρχει λύση χωρίς άνθρωπο στο κέντρο. Δεν υπάρχει φροντίδα χωρίς ευθύνη. Δεν υπάρχει πολιτική για την αναπηρία αν δεν τολμήσουμε να ρωτήσουμε όχι μόνο τι έχουμε φτιάξει, αλλά αν αυτό που φτιάξαμε οδηγεί πράγματι σε ισότητα, αυτονομία και ζωή μέσα στην κοινότητα.
