Στην Ελλάδα την ημέρα των Φώτων ο Ιωάννης Καποδίστριας

Έξι Ιανουαρίου 1828, σαν σήμερα , ανήμερα των Θεοφανίων, λίγο μετά την απελευθέρωση, αρχικά της Πελοποννήσου και ορισμένων νησιών μας, συνοδευόμενος από τα πλοία των τριών Δυνάμεων (Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας) και  επιβαίνων στο αγγλικό Warspite, καταπλέει στο Ναύπλιο  ο Ιωάννης Καποδίστριας, ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας.  Η ιστορία του βρίσκεται τις ημέρες αυτές στην επικαιρότητα λόγω της κινηματογραφικής ιστορικής ταινίας του Γιάννη Σμαραγδή. Ο λαός τον υποδέχεται με επευφημίες ως σωτήρα και λυτρωτή και προπορευόμενου του Αρχιερέως και του κλήρου, κατευθύνεται στη μητρόπολη του Αγίου Γεωργίου όπου ψάλλεται δοξολογία.

Δυόμιση χρόνια αργότερα στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 ο πρώτος κυβερνήτης της Ελλάδας, τη στιγμή που ετοιμάζεται να εισέλθει στο ναό , προκειμένου να παραστεί στη Θεία Λειτουργία πέφτει νεκρός στα σκαλοπάτια του Αγίου Σπυρίδωνα, στο Ναύπλιο. Δολοφονείται από τους Γιώργη και Κωνσταντίνο Μαυρομιχάλη, γιο και αδελφό του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, ο οποίος εκείνη την περίοδο βρίσκεται φυλακισμένος στο Ιτς Καλέ.

Η προηγούμενη (26 Σεπτεμβρίου) της δολοφονίας επρόκειτο να είναι μία καθοριστική ημέρα. Μία ημέρα -καμπή στις σχέσεις του Ιωάννη Καποδίστρια με την οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων. Ύστερα από αρκετές αποτυχημένες προσπάθειες συμφιλίωσής τους, ο κυβερνήτης και ο Μανιάτης προύχοντας Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης δέχτηκαν να τα βρουν και να συναντηθούν στη ναυαρχίδα του Ρώσου ναυάρχου Πιοτρ Ρίκορντ, προκειμένου να πετύχουν έναν συμβιβασμό, ο οποίος θα ικανοποιούσε αμφότερες τις πλευρές. Ο Μαυρομιχάλης θα αναγνώριζε την ενοχή του στη διαμάχη του με τον Κερκυραίο πολιτικό και εκείνος ως αντάλλαγμα θα αμνήστευε τον ίδιο και την οικογένειά του για την αντιπολιτευτική τους δράση.

Η συνάντηση κανονίστηκε να γίνει το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου, στις 5 το απόγευμα. Λίγη ώρα πριν, έφτασε το ευρωπαϊκό ταχυδρομείο στον Καποδίστρια. Στον “Ταχυδρόμο του Λονδίνου” υπήρχε ένα δημοσίευμα για την «τυραννική διοίκησή» του και τον άδικο διωγμό των Μαυρομιχαλαίων. Μόλις το διάβασε ο Κυβερνήτης, έγινε έξαλλος και πήγε ως το Παλαμήδι για να ηρεμήσει. Επιστρέφοντας, βρήκε τον Ρίκορντ να τον περιμένει και του έδειξε την εφημερίδα. Στον έκπληκτο Ρώσο είπε ότι “είναι υποχρεωμένος να προστατεύσει την αξιοπρέπειά του ως το τέλος” και ότι “δεν δέχεται να δει τον Μαυρομιχάλη”. Ο Πετρόμπεης είχε ήδη μεταφερθεί από το Ιτς Καλέ στο Κυβερνείο. Ο Ρίκορντ προσπάθησε να μεταπείσει, μάταια όμως, τον Καποδίστρια. Απογοητευμένος, μετέφερε στον Μαυρομιχάλη την άρνηση του Κυβερνήτη να τον δει. Ο Πετρόμπεης είπε τότε: “Ποτέ δεν καρτερούσα να μου φερθεί τόσο άπρεπα ο Κυβερνήτης. Να με πομπεύει με φρουρούς μέσα στα σοκάκια του Αναπλιού και να με διώχνει με τέτοια καταφρόνια. Αν δε σέβεται το όνομά μου, πρέπει τουλάχιστον να λογαριάζει τις θυσίες της φαμελιάς μου στον Αγώνα”. Έτσι πήρε τον δρόμο της επιστροφής στη φυλακή. Ζήτησε από τους φρουρούς του να περάσει από το σπίτι όπου έμεναν ο αδελφός του,  Κωνσταντής κι γιος του, Γιώργης. Όταν τον είδαν εκείνοι από το παράθυρο, τον ρώτησαν γεμάτοι αγωνία τι έγινε. Δείχνοντάς τους με νοήματα τους φρουρούς δεξιά κι αριστερά τους είπε: “Βλέπετε”. Ήταν κατά κάποιο τρόπο το σύνθημα για τη δολοφονία του Καποδίστρια…

Το επόμενο πρωί, ο Καποδίστριας ετοιμάστηκε να πάει στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα. Ήταν περίπου 5:30 το πρωί. Ο αδελφός του Αυγουστίνος λέγοντάς του ότι είδε κάποιο φοβερό όνειρο, προσπάθησε να τον αποτρέψει. Ο Κυβερνήτης γέλασε και έφυγε για την εκκλησία. Στον δρόμο του επιτέθηκε ένα μαύρο σκυλί, που πρόλαβε κι έσκισε την ρεντιγκότα του. Επέστρεψε στο σπίτι του, άλλαξε ρεντιγκότα και έφυγε ξανά για την εκκλησία.

Την ίδια ώρα, οι Μαυρομιχαλαίοι, που το προηγούμενο βράδυ ετοίμαζαν κάθε λεπτομέρεια του σχεδίου τους, ξεκινούσαν με δυο παλικάρια τους και δυο πολιτοφύλακες, τον Ανδρέα Γεωργίου και τον Γιάννη Καραγιάννη, που είχαν οριστεί να  τους παρακολουθούν, αλλά έγιναν όργανά τους, για τον Άγιο Σπυρίδωνα.
Μόλις τους είδε στην είσοδο της εκκλησίας, ο Καποδίστριας κοντοστάθηκε και σκέφτηκε να φύγει. Προχώρησε όμως προς το μέρος τους και τους χαιρέτησε με ένα νεύμα. Τότε, ο Κωνσταντής άρπαξε τον Κυβερνήτη και τον πυροβόλησε πίσω από το αφτί, ενώ ο Γιώργης τον μαχαίρωσε δύο φορές κάτω από την κοιλιά. Και ο Καραγιάννης πυροβόλησε κατά του Καποδίστρια, ωστόσο αστόχησε. Ο Καποδίστριας πέθανε ακαριαία.

Ο Κωνσταντής καταδιώχθηκε από τους φρουρούς του Καποδίστρια κι αφού τραυματίστηκε , πέθανε μερικές ώρες αργότερα. Ο Γιώργης κατέφυγε στη γαλλική πρεσβεία, όπου ο κόσμος συγκεντρώθηκε και απειλούσε ότι θα την κάψει. Ο Γιώργης παραδόθηκε και φυλακίστηκε αρχικά στο Ιτς Καλέ και αργότερα στο Παλαμήδι.
Στις 7 Οκτωβρίου 1831, έγινε η δίκη του Μαυρομιχάλη και των δύο πολιτοφυλάκων Γεωργίου και Καραγιάννη. Ο Γιώργης Μαυρομιχάλης και ο Γιάννης Καραγιάννης καταδικάστηκαν σε θάνατο και ο Ανδρέας Γεωργίου σε φυλάκιση δέκα ετών.

Ο Μαυρομιχάλης εκτελέστηκε στις 10 Οκτωβρίου, ενώ η εκτέλεση του Καραγιάννη αναβλήθηκε, καθώς υποσχέθηκε ότι θα μαρτυρήσει κι άλλους ενόχους. Αργότερα, στους δύο πολιτοφύλακες δόθηκε αμνηστία και αφέθηκαν ελεύθεροι.

Από φίλοι εχθροί

Οι σχέσεις του Πετρόμπεη με τον Καποδίστρια δεν υπήρξαν πάντοτε ψυχρές. Ο Πετρόμπεης, του οποίου η οικογένειά του είχε θυσιάσει πολλά μέλη κατά τη διάρκεια του Αγώνα και ο ίδιος είχε χάσει δύο γιους, τον πρωτότοκό του Ηλία και τον Ιωάννη, και τον αδερφό του Κυριακούλη, τασσόταν από τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης υπέρ της έλευσης του Καποδίστρια στην Ελλάδα. Τον Ιανουάριο του 1824 ως Πρόεδρος του Εκτελεστικού απέστειλε πρόσκληση στον Κερκυραίο ευπατρίδη να έρθει στην Ελλάδα προκειμένου να αναλάβει την πολιτική ηγεσία των Ελλήνων. «Μόνον η Εξοχότης σου δύναται να επιφέρη ευκταίαν μεταβολήν, να εμπνεύσης τον πατριωτισμόν, να ενισχύσης τον νόμον, και να στερεώσης την ανεξαρτησίαν του έθνους σου» ανέφερε χαρακτηριστικά ο Πετρόμπεης σε επιστολή του. Ψυχράνθηκαν οι σχέσεις των δύο ανδρών όταν ο κυβερνήτης αρνήθηκε να ικανοποιήσει πλήρως τις απαιτήσεις οικονομικού χαρακτήρα των Μαυρομιχαλαίων, επικαλούμενος τα περιορισμένα έσοδα του ελληνικού κράτους και τη γενικότερη φτώχια των Ελλήνων.

Ο Πετρόμπεης ήλπιζε να αναγνωριστούν από τον κυβερνήτη οι θυσίες της οικογένειάς του κατά τη διάρκεια της Επανάστασης και να ανταμειφθούν με κάποιον τρόπο τα μέλη της. Ο Κυβερνήτης όμως επιχείρησε να περιορίσει την ισχύ των Μαυρομιχαλαίων καθώς και πολλών άλλων προυχοντικών οικογενειών. Συν τω χρόνω, οι δύο πλευρές ήρθαν σε ρήξη. Πολλά μέλη της οικογένειας των Μαυρομιχαλαίων φυλακίστηκαν ή τέθηκαν σε περιορισμό. Ανάμεσά τους και ο ηγέτης της οικογένειας, ο Πετρόμπεης.

Οι πρώτες αντιδράσεις

Το μεγάλο στοίχημα για τον Ιωάννη Καποδίστρια ήταν η γεωργία, για την οποία  πίστευε πολύ στην ανάπτυξή της. Ίδρυσε Πρότυπη Γεωργική Σχολή στην Τίρυνθα, παραχώρησε στους αγρότες οικονομικές και φορολογικές διευκολύνσεις, εισήγαγε νέες μεθόδους καλλιέργειας, σύγχρονα μηχανήματα και μετακάλεσε ειδικούς επιστήμονες. Έπρεπε όμως οι ακτήμονες καλλιεργητές να αποκτήσουν τη δική τους γη. Η διανομή της εθνικής γης, είχε όμως και πολιτικές προεκτάσεις. Ο Καποδίστριας σκόπευε να συνδέσει το δικαίωμα της ψήφου με το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, δημιουργώντας μια ισχυρή τάξη μικροϊδιοκτητών καλλιεργητών που θα αποτελούσαν το στήριγμα της εξουσίας του.

Υπήρχαν όμως αντιδράσεις αρχικά από τις ξένες δυνάμεις, καθώς η εθνική γη είχε υποθηκευτεί στο σύνολό της ως εγγύηση για τα “δάνεια της ανεξαρτησίας” (Λονδίνο 1824 – 1825). Επίσης, ο Καποδίστριας βρήκε απέναντι του τα οργανωμένα συμφέροντα των κοτζαμπάσηδων που επεδίωκαν τον σφετερισμό των εθνικών κτημάτων για δικό τους όφελος. Έτσι, από τον 1830, συσπειρώθηκαν εναντίον του πολλοί αρχομανείς πολιτικοί, οι κοτζαμπάσηδες και οι πλοιοκτήτες της Ύδρας, ενώ οι στρατιωτικοί αρχηγοί και ο λαός βρισκόταν στο πλευρό του. Οι ενέργειες των αντικυβερνητικών, κατευθύνονταν συχνά από τους διπλωματικούς αντιπροσώπους των Άγγλων και των Γάλλων, που πίστευαν ότι είναι όργανο της ρωσικής πολιτικής στην Ανατολή. Η δραστηριότητα της αντιπολίτευσης, που κατευθυνόταν από την Ύδρα, κυρίως μέσω της εφημερίδας “Απόλλων”, του Πολυζωΐδη, στις αρχές του 1831 κορυφώθηκε. Σημειώθηκαν αντικυβερνητικές εξεγέρσεις στη Μάνη και την Ανατολική Στερεά, ενώ υδραίικα πλοία, παρακινούσαν τα κυκλαδονήσια σε αποστασία. Ο Καποδίστριας κατόρθωσε να καταστείλει τις περισσότερες από αυτές, αλλά στις αρχές Αυγούστου, οι Υδραίοι έπεισαν τον Μιαούλη να καταλάβει τα πολεμικά πλοία στο ναύσταθμο του Πόρου. Ο Καποδίστριας, ζήτησε βοήθεια από τις ναυτικές μοίρες των συμμάχων, μόνο όμως ο Ρώσος Ρικόρντ ανταποκρίθηκε. Ο Μιαούλης, στις 13/8/1831, ανατίναξε τα δύο μεγαλύτερα πλοία του πολεμικού στόλου. Το χάσμα πλέον ανάμεσα στον Καποδίστρια και τους αντιπάλους του, ήταν αγεφύρωτο.

Επίσης, πολλές αντιδράσεις προκαλούσαν με τις ενέργειές τους ο αδελφός του, Βιάρος και ο νομικός, Ιωάννης Γεννατάς. Υπήρξε σύγκρουση των δύο με τους Κλωνάρη και Σούτσο, κατά τη σύνταξη της ποινικής νομοθεσίας, ενώ ο τρόπος που χειρίστηκε ο Βιάρος Καποδίστριας ως υγειονομικός επίτροπος την πανώλη που παρουσιάστηκε στην Ύδρα το 1828 (Μάιος), έκανε τους νησιώτες εχθρούς του Κυβερνήτη. Λίγο αργότερα, δημιουργήθηκαν τα πρώτα κόμματα. Το ρωσόφιλο, οι οπαδοί του οποίου ονομάζονταν Ναπαίοι (από κάποιον Νάπα, Ναυπλιώτη φανατικό ρωσόφιλο), ενώ ειρωνικά κι ο ίδιος ο Καποδίστριας λεγόταν Νάπας, το αγγλόφιλο, οι οπαδοί του οποίου ονομάζονταν Μπαρλαίοι (από τον Βασίλη Μπάρλα, φανατικό οπαδό και κάποτε πληρεξούσιο του Μαυροκορδάτου) και το γαλλικό, με τους μοσχόμαγκες (από την τάπια, το οχύρωμα, του Μόσχου, όπου σύχναζαν οι… αλάνηδες του Ναυπλίου). Ακόμα κι ο Αδαμάντιος Κοραής, φανατικός υπέρμαχος του Καποδίστρια αρχικά, έγινε πολέμιός του. Έγραψε χαρακτηριστικά: “Η Ελλάς δεν ανέστη, τάφον μόνον ήλλαξε και από νεκροθάπτην Τούρκον επέρασεν εις Έλληνα!”

Η επιλογή ως βασιλιά της Ελλάδας του πρίγκιπα του ΣαξΚάμπουργκ Λεοπόλδου από τις Μεγάλες Δυνάμεις, “σκόνταψε” στον Καποδίστρια, που απ’ ό,τι φαίνεται δυσανασχέτησε με το ότι δεν θα έμενε ούτε για εφτά χρόνια στην ηγεσία του ελληνικού κράτους. Αυτό προκάλεσε νέες αντιδράσεις, ενώ εκφράσεις όπως “τύραννος” άρχισαν να ακούγονται όλο και πιο συχνά για τον Καποδίστρια.

Μεγάλες αντιδράσεις υπήρχαν από τους Μανιάτες, που ξεσηκώθηκαν και απειλούσαν ότι θα κινηθούν κατά του Καποδίστρια. Επικεφαλής των 5.000 Μανιατών ήταν ο Κωνσταντής Μαυρομιχάλης. Λέγεται ότι είχαν σημαίες με ζωγραφισμένους πάνω τους τον Λυκούργο και τον Λεωνίδα και ζητούσαν “Ελευθεροτυπία και Σύνταγμα”.

Ο ρόλος των ξένων δυνάμεων

Όσο και αν αρχικά ακόμη και η επίσημη εκδοχή της ιστορίας κατέταξε το γεγονός της δολοφονίας ως μια πράξη εκδίκησης, ειδικά τις τελευταίες δεκαετίες έρχονται ολοένα και περισσότερα στοιχεία στο φως που μαρτυρούν κάτι που πλέον παραδέχονται όλοι.

Ότι δηλαδή η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στην πραγματικότητα ήταν ένα προϊόν ευρύτερης συνωμοσίας για την οποία τουλάχιστον γνώριζαν, αν δεν έλαβαν μέρος και στην οργάνωσή της κιόλας, οι μεγάλες δυνάμεις που από σύμμαχοι του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, θέλησαν να μετατραπούν σε απόλυτους ελεγκτές της πορείας του.

Είναι γνωστοί οι δεσμοί του Ιωάννη Καποδίστρια με την τσαρική Ρωσία καθώς είχε διατελέσει μέχρι και υπουργός Εξωτερικών της χώρας. Ο ίδιος μάλιστα όταν παραιτήθηκε από τα αξιώματά του, αρνήθηκε αποζημίωση από τον Τσάρο για να μην κατηγορηθεί από τους αντιπάλους του για μεροληψία.

Ωστόσο τόσο η Αγγλία όσο και η Γαλλία άλλαξαν τη στάση τους θεωρώντας ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να γίνει ένα δυνατό ναυτικό κράτος στην ανατολική Μεσόγειο, υπό την κηδεμονία των Ρώσων και σε βάρος των δικών τους συμφερόντων. Εκμεταλλεύτηκαν ταυτόχρονα το γεγονός ότι δεδομένων των συνθηκών υπήρξε ισχυρή αντιπολίτευση στον κυβερνήτη, κυρίως από καραβοκύρηδες και τοπικούς προύχοντες.

Το κέντρο της αντικαποδιστριακής αντίστασης ήταν η Ύδρα, έδρα πολλών πλοιοκτητών και ιδίως της οικογένειας Κουντουριώτη, που απαιτούσαν την «άνευ αναβολής» καταβολή αποζημιώσεων για τις απώλειες των πλοίων τους κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Ο Καποδίστριας αρκέστηκε να υποσχεθεί ότι μόλις θα βελτιώνονταν τα οικονομικά της χώρας, η Ύδρα θα έπαιρνε «το μερίδιόν της καθ’ όσον το δίκαιον απαιτούσε», ενώ την ίδια ώρα η εφημερίδα «Απόλλων» του Πολυζωίδη έκανε ισχυρή αντιπολίτευση. Αντίστοιχη κατάσταση πάντως επικρατούσε και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας.

Σύμφωνα με όσα φέρεται να δηλώνει ο Κωνσταντίνος Ζωγράφος, γιος κοτζαμπάση από τα Καλάβρυτα, μέσω του Λάζαρου Κουντουριώτη και με τις ευλογίες του Μαυροκορδάτου, ουσιαστικά επικηρύχθηκε ο Καποδίστριας με αντίτιμο 250 φλουριά. Τη συμφωνία έκλεισε ο Ανδρέας Καλαμογδάρτης, ο οποίος πιθανότατα μάλιστα κράτησε και τα χρήματα και δεν τα έδωσε ποτέ στους δολοφόνους.

Ο ένας εξ αυτών λίγο πριν πεθάνει, είπε:  «Δεν φταίω εγώ, στρατιώται άλλοι με έβαλαν», ενώ ο ιστορικός Νικόλαος Κασομούλης, τονίζει ότι ο άλλος φονιάς βρήκε άσυλο στο σπίτι του πρέσβη της Γαλλίας βαρόνου Ρουάν, ο οποίος αρνήθηκε να τον παραδώσει αρχικά και υπέκυψε μόνο όταν το πλήθος απείλησε ότι θα εισβάλει…

Στην Ύδρα αλλά και σε άλλες περιοχές, η είδηση του θανάτου του Καποδίστρια πανηγυρίζεται, ενώ ο Πολυζωίδης γράφει με περηφάνια: «Παύομεν με την έκδοσιν της εφημερίδος μας, επειδή απολαύσαμε τον σκοπό μας. Ο τύραννος δεν υπάρχει πλέον»! Αργότερα, αρκετοί από τους υπόλοιπους εμπλεκόμενους, άμεσα ή έμμεσα, βρέθηκαν σε δημόσια αξιώματα, με κορυφαίο παράδειγμα όλων βέβαια, τον Μαυροκορδάτο ο οποίος διετέλεσε πρωθυπουργός.