Σεπτεμβριανά 1955: Όταν οι Τούρκοι εξαπέλυσαν το αιματηρό πογκρόμ σε βάρος των Ελλήνων της Πόλης

Πέρασαν 71 χρόνια από τότε, που ο ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης δέχτηκε ένα ισχυρότατο πλήγμα. Τριάντα τρία χρόνια μετά την Μικρασιατική καταστροφή και ο τουρκικός όχλος εξαπέλυε το αιματηρό πογκρόμ κατά του Ελληνισμού της Πόλης , σκοτώνοντας , πυρπολώντας και καταστρέφοντας σπίτια, καταστήματα και εκκλησίες.

Ορόσημο η νύχτα της 6ης προς 7ης Σεπτεμβρίου για τους Έλληνες της Πόλης, καθώς αποτελεί την αρχή του τέλους για την ακμάζουσα ελληνική κοινότητα που μετρούσε παρουσία στο σταυροδρόμι αυτό των δύο ηπείρων, μεγαλύτερη των 2.000 ετών. Από τα «Σεπτεμβριανά» και μετά και κάτω από τις αυξανόμενες πιέσεις του τουρκικού κράτους, ξεκίνησε η σταδιακή συρρίκνωση της ελληνικής κοινότητας των 100.000 έως τότε Ελλήνων, των «Ρωμιών» που ζούσαν στην Κωνσταντινούπολη, φτάνοντας στις μέρες μας κάτω από 2.000 άτομα.

Τι έγινε όμως και πώς φτάσαμε στην «Νύχτα των Κρυστάλλων» για τους Έλληνες της Πόλης;

Το 1955 τη γειτονική μας χώρα κυβερνούσε ο Αντνάν Μεντερές -ένας «πρώιμος Ερντογάν»- και το Δημοκρατικό Κόμμα. Ο Μεντερές έπαιζε αρκετά το μουσουλμανικό χαρτί, προκαλώντας εκνευρισμό στο κεμαλικό κατεστημένο της χώρας. Η οικονομική κατάσταση στην Τουρκία δεν ήταν ανθηρή, ενώ ο εθνικιστικός πυρετός ανέβαινε, καθώς Ελληνοκύπριοι αλλά και Έλληνες στην Αθήνα,διαδήλωναν, διεκδικώντας την ένωση της μεγαλονήσου με την Ελλάδα. Ήταν μια καλή αφορμή για τους Τούρκους ηγέτες να αποσπάσουν την κοινή γνώμη από τα προβλήματά της, στρέφοντάς την κατά της ελληνικής μειονότητας που ευημερούσε. Στις 28 Αυγούστου 1955 ο Μεντερές ισχυρίστηκε μάλιστα δημόσια ότι οι Ελληνοκύπριοι σχεδίαζαν σφαγές κατά των Τουρκοκυπρίων.

Η αφορμή για το πογκρόμ κατά του Ελληνισμού της Πόλης δόθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου, με την έκρηξη (ξημερώματα της μέρας εκείνης) ενός αυτοσχέδιου μηχανισμού στο τουρκικό Προξενείο της Θεσσαλονίκης, που στεγαζόταν και στεγάζεται και σήμερα στο σπίτι, όπου γεννήθηκε ο Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ), ο ιδρυτής του σύγχρονου τουρκικού κράτους. Ως δράστης -προβοκάτορας-συνελήφθη από τις ελληνικές αρχές ο Οκτάι Εγκίν, ένας μουσουλμάνος σπουδαστής από την Κομοτηνή, που αργότερα περιεβλήθη το φωτοστέφανο του ήρωα. Τιμήθηκε στην Τουρκία και διορίστηκε κυβερνήτης σε επαρχία.

Από την έκρηξη στο σπίτι του Ατατούρκ προκλήθηκαν μόνο μικρές υλικές ζημίες στις τζαμαρίες του κτιρίου, αλλά οι τουρκικές εφημερίδες εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός, μεγαλοποιώντας και διαστρεβλώνοντάς το. Την ίδια ημέρα πρωτοσέλιδοι τίτλοι, σε έκτακτες εκδόσεις τουρκικών εφημερίδων και κυρίως της «Ισταμπούλ Εξπρές», όπως «Έλληνες τρομοκράτες κατέστρεψαν το πατρικό σπίτι του Ατατούρκ» και δημοσίευση μιας σειράς από παραποιημένες φωτογραφίες του συμβάντος, προκάλεσαν «αυθόρμητες» διαδηλώσεις στην Πλατεία Ταξίμ.

Μόλις άρχισε να βραδιάζει, κάποιος έκανε την αρχή και έσπασε την βιτρίνα καταστήματος, και τότε ακολούθησε το χάος. Περίπου 100.000 Τούρκοι ξεχύθηκαν στους δρόμους και έκαψαν κάθε περιουσία Ελλήνων που βρήκαν στον δρόμο τους, ενώ πολλές ήταν και οι περιουσίες Εβραίων και Αρμενίων που δεν γλύτωσαν από την μανία. Σπίτια, περιουσίες, εκκλησίες, μοναστήρια και νεκροταφεία που η ιστορία τους χανόταν στα βάθη των αιώνων εκθεμελιώθηκαν. Άνθρωποι, προπηλακίστηκαν, ξυλοκοπήθηκαν, βιάστηκαν, βασανίστηκαν, δολοφονήθηκαν. Σύμφωνα δε με τη μαρτυρία του γνωστού τούρκου συγγραφέα Αζίζ Νεσίν, πολλοί ιερείς υπέστησαν άγριους βασανισμούς και εξευτελισμούς. Συνολικά 36 Έλληνες έχασαν τη ζωή τους και 32 τραυματίστηκαν.

Οι λεηλασίες κράτησαν μέχρι τις πρωινές ώρες της 7ης Σεπτεμβρίου, όταν επενέβη ο στρατός, καθώς η κατάσταση κινδύνευε να τεθεί εκτός ελέγχου. Μέχρι τότε, οι αρχές παρέμειναν απαθείς, όταν δεν διευκόλυναν τους πλιατσικολόγους στο έργο.

Μεγάλος αριθμός διαδηλωτών είχε μεταφερθεί από τη Δυτική Μικρά Ασία δωρεάν, αντί αμοιβής 6 δολαρίων, που ουδέποτε τους δόθηκε. 4.000 ταξί τους μετέφεραν στον χώρο των ταραχών, ενώ φορτηγά του Δήμου της Κωνσταντινούπολης είχαν αναπτυχθεί σε επίκαιρα σημεία της Πόλης, φορτωμένα με τσεκούρια, φτυάρια, ρόπαλα, αξίνες, σφυριά, σιδερένιους λοστούς και μπιτόνια βενζίνης, απαραίτητα σύνεργα για τον όχλο των επιδρομέων, που επέπεσε επί των ελληνικών καταστημάτων με τα συνθήματα «Θάνατος στους γκιαούρηδες», «Σπάστε, γκρεμίστε, είναι γκιαούρης», «Σφάξτε του Έλληνες προδότες», «Κάτω η Ευρώπη» και «Εμπρός να βαδίσουμε κατά της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης». Την οργή του όχλου δεν γλύτωσαν και κάποια καταστήματα αρμενικής και εβραϊκής ιδιοκτησίας.

Έκτροπα κατά των Ελλήνων δεν έγιναν μόνο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και στη Σμύρνη. Το πρωί της 7ης Σεπτεμβρίου Τούρκοι εθνικιστές έκαψαν το ελληνικό περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση της Σμύρνης. Στη συνέχεια, κατέστρεψαν το νεόκτιστο εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, ενώ λεηλάτησαν σπίτια Ελλήνων στρατιωτικών, που υπηρετούσαν στο Στρατηγείο του ΝΑΤΟ.

Κυβερνητικές ευθύνες

Για τα όσα τουρκική έκτροπα σημειώθηκαν στην Πόλη η τότε τουρκική κυβέρνηση δεν είναι άμοιρη ευθυνών. Όπως ανέφερε μάλιστα τότε ο Βρετανός πρεσβευτής στην Κωνσταντινούπολη, Μάικλ Στιούαρτ, τα γεγονότα είχαν οργανωθεί από την τουρκική κυβέρνηση με σκοπό να συμπέσουν με το πέρας της τριμερούς διάσκεψης (τέλος Αυγούστου) στο Λονδίνο για το Κυπριακό.

Την εμπλοκή της τουρκικής κυβέρνησης στα επεισόδια παραδέχθηκε με την ομιλία του και ο ίδιος ο Τούρκος πρωθυπουργός, Μεντερές στην τουρκική εθνοσυνέλευση όταν πλέον δεν μπορούσε να κατηγορεί άλλο τους κομμουνιστές για τις λεηλασίες. Ο Μεντερές παραδέχθηκε πως ήταν εκ των προτέρων γνώστης των επεισοδίων που θα γίνονταν στην Κωνσταντινούπολη. Αλλά και ο σημερινός πρόεδρος της τουρκικής δημοκρατίας Ταγίπ Ερντογάν σε ομιλία του την Άνοιξη του 2024 ,παραδέχθηκε ότι έγινε το πογκρόμ σε βάρος των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, αλλά , όπως αποκάλυψε, «τα γεγονότα της 6ης και της 7ης Σεπτεμβρίου έκανε ο μηχανισμός που ήθελε να κάνει πραξικόπημα εναντίον του Μεντερές».

Μπόλικη προπαγάνδα

Τα αιματηρά επεισόδια βέβαια δεν έγιναν από την μία στιγμή στην άλλη. Ο Αύγουστος που είχε προηγηθεί ήταν γεμάτος από συλλαλητήρια, απειλές, μικροεπεισόδια και μπόλικη προπαγάνδα κατά των Ρωμιών. Πολλές ήταν οι ψευδείς ειδήσεις που κυκλοφορούσαν όλο το καλοκαίρι με σκοπό να φανατίσουν αλλά και να εξοργίσουν τους Τούρκους. Κύριος μοχλός ήταν η μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης η οποία παρουσιαζόταν ως καταπιεσμένη την ώρα που «οι Ρωμιοί της Πόλης ήταν μία ευημερούσα και ακμάζουσα κοινότητα με πολλά προνόμια». Από την άλλη φυσικά «αγαπημένο» θέμα των τουρκικών εφημερίδων ήταν η Κύπρος με την πιο δημοφιλή είδηση να είναι αυτή της δήθεν σχεδιαζόμενης εξόντωσης των Τουρκοκυπρίων από τους Ελληνοκυπρίους που υποτίθεται θα συνέβαινε μετά την τριμερή διάσκεψη του Λονδίνου.

Και οι σχέσεις όμως μεταξύ των Κωνσταντινουπολιτών και των Τούρκων είχαν περάσει σε ένα στάδιο καχυποψίας. Όπως ανέφεραν τότε Έλληνες , κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης, «κάθε απόγευμα την ώρα που μεταδιδόταν μία εκπομπή από το ραδιόφωνο για την Κύπρο, ανέβαζαν την ένταση στη διαπασών και άνοιγαν τα παράθυρα. Όλη η γειτονιά αντηχούσε από τα ξεφωνητά φανατισμένων δημαγωγών.. Εμείς οι Ρωμιοί, φυσικά προσπαθούσαμε να μην δώσουμε αφορμή και μιλούσαμε όσο το δυνατόν λιγότερο. Στο καφενείο πουλούσαν χάρτες της Κύπρου που τους αγόραζαν τα παιδιά και τους έβαφαν με το αίμα τους, αφού τρυπούσαν το δάχτυλό τους με βελόνι».

Στην Ελλάδα η κυβέρνηση του Αλέξανδρου Παπάγου προσπάθησε να διεθνοποιήσει το θέμα, αλλά χωρίς σημαντικά αποτελέσματα. Αμερικανοί και Βρετανοί δεν ήταν διατεθειμένοι να ασκήσουν πιέσεις στην Τουρκία, πολύτιμο σύμμαχό τους κατά τη διάρκεια του «Ψυχρού Πολέμου». Οι νατοϊκοί σύμμαχοί μας είπαν ξεκάθαρα να ξεχάσουμε το συμβάν. Μόνο το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών από τους διεθνείς οργανισμούς απαίτησε από την Τουρκία εξηγήσεις για την καταστροφή του 90% των ορθόδοξων ναών στην Κωνσταντινούπολη.

Αργότερα, το τουρκικό κράτος δια του προέδρου Τζελάλ Μπαγιάρ υποσχέθηκε αποζημίωση για την καταστροφή των ελληνικών περιουσιών. Πολλές λεπτομέρειες για τα Σεπτεμβριανά ήλθαν στο φως το 1961, κατά τη διάρκεια της δίκης για εσχάτη προδοσία του ανατραπέντος από τους στρατιωτικούς πρωθυπουργού Αντνάν Μεντερές, ο οποίος τελικά δεν γλύτωσε από την αγχόνη.

Τον Αύγουστο του 1995 η αμερικανική Γερουσία με απόφασή της κάλεσε τον Πρόεδρο Κλίντον να ανακηρύξει την 6η Σεπτεμβρίου Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Πογκρόμ. Για του Έλληνες της Κωνσταντινούπολης πάντως, αλλά και για ολόκληρο τον ελληνισμό η 6η Σεπτεμβρίου 1955 είναι ημέρα μνήμης . Είναι η ημέρα που ξέσπασε στην Πόλη ένα αδιανόητο κύμα βίας με στόχο την εξάλειψη του ελληνικού στοιχείου της Πόλης.

Σήμερα μαζί με τους περίπου 2.000 Έλληνες, μόνο τα κτήρια έχουν απομείνει να θυμίζουν την ισχυρή παρουσία του ελληνικού στοιχείου στην Κωνσταντινούπολη, την άλλοτε «Βασιλεύουσα».

Θλιβερός απολογισμός

Το Πογκρόμ κατά του Ελληνισμού της Πόλης προκάλεσε:

τον θάνατο 37 Ελλήνων και τον τραυματισμό 32
τον θάνατο ενός Αρμένιου
τον βιασμό 12 Ρωμιών-Ελληνίδων
τον βιασμό αδιευκρίνιστου αριθμού ανδρών (εξαναγκάστηκαν να υποστούν περιτομή)
την καταστροφή: 4.348 εμπορικών καταστημάτων,110 ξενοδοχείων,27 φαρμακείων,23 σχολείων,21 εργοστασίων,73 εκκλησιών, περίπου 1000 κατοικιών, όλα ελληνικής ιδιοκτησίας.

Το οικονομικό κόστος των ζημιών ανήλθε σε 300 εκατομμύρια δολάρια, σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς, ενώ η ελληνική κυβέρνηση τις υπολόγισε σε 500.000.000 δολάρια. Η οικονομική αιμορραγία και ο φόβος ανάγκασαν χιλιάδες Έλληνες ομογενείς να μεταναστεύσουν στην Ελλάδα.