Στις 9 Αυγούστου 1976, σαν σήμερα πενήντα χρόνια ακριβώς πριν, το τουρκικό ερευνητικό σκάφος παραβίαζε για πρώτη φορά την ελληνική υφαλοκρηπίδα και η Ελλάδα ζούσε τις πιο κρίσιμες ημέρες της πρώτης μεγάλης ελληνοτουρκικής κρίσης μετά την κυπριακή τραγωδία.
Γιατί δεν είναι ακριβές να παρουσιάζεται η φράση «Βυθίσατε το Χόρα» ως «αυτούσιο ηχογραφημένο σύνθημα» με αυτή ακριβώς τη μορφή; Που αποσκοπούσε ο Ανδρέας Παπανδρέου με την «πολεμική» τακτική που ακολουθούσε; Γιατί η κυβέρνηση της ΝΔ μιλούσε για «ανευθυνότητα και φτηνή αντιπολίτευση εκ του ασφαλούς»; Ο Πέτρος Μολυβιάτης είχε διαψεύσει ότι υπήρχε προσυνεννόηση Καραμανλή-Παπανδρέου.
Εκείνο το βράδυ στην Αλεξανδρούπολη
Το περίφημο «Βυθίσατε το Χόρα», που φέρεται να έχει εκστομίσει ο Ανδρέας Παπανδρέου ακριβώς πενήντα χρόνια πριν, το βράδυ της 9ης Αυγούστου 1976, σαν σήμερα πριν 50 χρόνια, από την Αλεξανδρούπολη και ενώ το τουρκικό ερευνητικό σκάφος διενεργούσε έρευνες στο Β.Αιγαίο, παραβιάζοντας για πρώτη φορά την ελληνική υφαλοκρηπίδα, μπορεί να έλαβε μυθικές διαστάσεις τα τελευταία πενήντα χρόνια στη συλλογική συνείδηση, πόσο όμως ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα η όλη ιστορία; Είναι αλήθεια ότι ο τότε αρχηγός του ΠΑΣΟΚ εκστόμισε δύο χρόνια μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το «Βυθίσατε το Χόρα» ή η εν λόγω «ιστορική» φράση προωθήθηκε από το αποκαλούμενο «πατριωτικό» σκέλος του Κινήματος, για «λόγους σκοπιμότητας» και «εθνικού συμφέροντος»;
Η Ελλάδα ζούσε τότε τις πιο κρίσιμες ημέρες της πρώτης μεγάλης ελληνοτουρκικής κρίσης μετά την κυπριακή τραγωδία και το απόγευμα της 9ης Αυγούστου 1976 η Αλεξανδρούπολη βρέθηκε στο επίκεντρο της πολιτικής επικαιρότητας. Το τουρκικό ερευνητικό σκάφος «Χόρα» εξακολουθούσε να κινείται στο Αιγαίο, παραβιάζοντας την ελληνική υφαλοκρηπίδα, και οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις βρίσκονταν σε αυξημένη ετοιμότητα, με την κοινή γνώμη να παρακολουθεί με αγωνία τις εξελίξεις. Στον Έβρο έκανε περιοδεία εκείνες τις ημέρες ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ, τον οποίο (νεαρός ρεπόρτερ εγώ) συνόδευα, όπως και άλλοι δημοσιογράφοι, ως απεσταλμένος της «Απογευματινής».
Το βράδυ της 9ης Αυγούστου 1976 έγινε συνεστίαση στον αύλειο χώρο του ξενοδοχείου Μοτέλ Αστήρ, την οποία είχε οργανώσει η Νομαρχιακή Επιτροπή του ΠΑΣΟΚ Έβρου και στην οποία συμμετείχε πλήθος κόσμου. Προλογίζοντας τον Ανδρέα Παπανδρέου, αρχηγό του τρίτου τότε κοινοβουλευτικού κόμματος, ο γραμματέας της Νομαρχιακής Γιάννης Λασκαράκης «με τα νεανικά μυαλά που κουβαλούσα τότε», όπως χρόνια μετά θα αποκαλύψει, κατηγόρησε την κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή για αδράνεια και πρότεινε να αντιδράσει ο τότε πρωθυπουργός στις τουρκικές προκλήσεις δυναμικά, «ακόμη και με τη βύθιση του ερευνητικού πλοίου «Χόρα».
Στην ομιλία του ο Ανδρέας Παπανδρέου, έχοντας στα δεξιά του τον Κώστα Σημίτη και αριστερά του τον Βασίλη Ιντζέ, εξαπέλυσε σφοδρή επίθεση κατά της κυβέρνησης Καραμανλή, υποστηρίζοντας ότι η παραβίαση της ελληνικής υφαλοκρηπίδας έπρεπε να αντιμετωπιστεί στρατιωτικά. Απαντώντας δε-έμμεσα- στην προσφώνησή του Λασκαράκη , τόνισε: «Εφόσον το «Χόρα» παραβιάζει την υφαλοκρηπίδα μας, εφόσον παραβιάζονται τα σύνορα μας, η κυβέρνηση έπρεπε να δώσει την άμεση ελληνική απάντηση στην τουρκική επιβολή». Ο ίδιος ο Γιάννης Λασκαράκης χρόνια αργότερα θα εξομολογηθεί ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου διευκρίνισε, μιλώντας στους χιλιάδες συγκεντρωμένους εκείνο το βράδυ στη συνεστίαση: «Δεν θα έλεγα να βυθίσουμε το Χόρα, αλλά θα μπορούσαμε να το συλλάβουμε».
Η φράση όμως «Βυθίσατε το Χόρα» κυριάρχησε στα πρωτοσέλιδα του αντιπολιτευόμενου τότε Τύπου και στηρίχθηκε ιδιαίτερα από την πλευρά του αποκαλούμενου «πατριωτικού» ΠΑΣΟΚ. Και ασφαλώς δεν είναι ακριβές να παρουσιάζεται η φράση ως «αυτούσιο ηχογραφημένο σύνθημα» με αυτή ακριβώς τη μορφή. Αποτελεί όμως μια συμπύκνωση του πολιτικού νοήματος της τοποθέτησής του Ανδρέα Παπανδρέου. Η ουσία όσων είπε ήταν ότι η κυβέρνηση όφειλε να είχε ήδη βυθίσει το τουρκικό πλοίο από τη στιγμή που πραγματοποιούσε έρευνες στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, ασκώντας έντονη αντιπολιτευτική κριτική στον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Με την πάροδο των ετών, η φράση συμπυκνώθηκε στο σύντομο και ιδιαίτερα εύηχο σύνθημα «Βυθίσατε το Χόρα», το οποίο πέρασε στη συλλογική μνήμη ως η χαρακτηριστική διατύπωση εκείνης της παρέμβασης.
Με τα χρόνια, ο Τύπος, ιδιαίτερα ο φίλα προσκείμενος προς το ΠΑΣΟΚ, η πολιτική αντιπαράθεση και η λαϊκή μνήμη μετέτρεψαν αυτή τη θέση στη σύντομη και δραματική φράση: «Βυθίσατε το Χόρα». Μια φράση που εκμεταλλεύτηκε το ΠΑΣΟΚ για να ενισχύσει ιδιαίτερα την «πατριωτική» του φυσιογνωμία.
«Ανευθυνότητα-Φθηνή αντιπολίτευση»
Βέβαια η κρίση του «Χόρα», μπορεί να έδινε την ευκαιρία στον Ανδρέα Παπανδρέου να ασκήσει σφοδρή κριτική στην κυβέρνηση Καραμανλή, η οποία ακολουθούσε μια στρατηγική ψυχραιμίας και διεθνοποίησης της κρίσης και όχι «απάντησης με στρατιωτικά μέσα», όπως ζητούσε ο τότε πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, έδινε όμως την ευκαιρία και στην τότε κυβέρνηση της ΝΔ να επικρίνει τον ηγέτη του ΠΑΣΟΚ, κάνοντας λόγο για ανευθυνότητα, επιπολαιότητα και λαϊκισμό σε ένα μείζον εθνικό θέμα. Στελέχη της τότε κυβέρνησης της ΝΔ επέκριναν τον Ανδρέα Παπανδρέου, κάνοντας λόγο για ανευθυνότητα και φτηνή αντιπολίτευση εκ του ασφαλούς. Δεδομένου, όπως υποστήριζαν, ότι η βύθιση του «Χόρα» θα σηματοδοτούσε την έναρξη ενός ελληνοτουρκικού πολέμου με αβέβαιη έκβαση και πιθανότατα καταστροφικές συνέπειες και για τις δύο πλευρές.
Πάντως ο Ανδρέας δεν «διόρθωσε» ποτέ τα δημοσιεύματα περί του «Βυθίσατε τη Χόρα». Απεναντίας τα αναπαρήγαγε και τα …διεύρυνε. Ο ίδιος, αλλά και οι άμεσα συνεργάτες του διέρρεαν, ότι «υπήρχε συνεννόηση με τον Καραμανλή για το «Χόρα». Πίστευε μάλιστα ότι η θέση του αυτή είχε θετικό αντίκρισμα στην κοινή γνώμη και κομματικό όφελος. Στις εκλογές του ’77 ο Ανδρέας κεφαλοποίησε τη δυναμική αυτή στάση του, με το ΠΑΣΟΚ σχεδόν να διπλασιάζει το ποσοστό του (25,34%) και να αναδεικνύεται σε αξιωματική αντιπολίτευση.
Πολύ αργότερα δε (Μάιο του 80) σε συζήτηση στη Βουλή ο Παπανδρέου αναφέρθηκε για πρώτη φορά δημόσια στην επίμαχη φράση για το «Χόρα», αφήνοντας να εννοηθεί ότι ήταν προϊόν συνεννόησης του με τον πρωθυπουργό της χώρας. Σε συζήτηση στη Βουλή, ο Ευάγγελος Αβέρωφ, υπουργός Εθνικής Άμυνας τότε, εγκάλεσε τον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ για αλόγιστη κριτική, λέγοντας ότι η κυβέρνηση υπερασπίζεται τα εθνικά συμφέροντα με τρόπο μαχητικό και ότι όποιος θέλει παραπάνω, «θέλει πολιτική του “Βυθίσατε το Χόρα” και πολιτική καταρρίψεων».
Παίρνοντας το λόγο ο Ανδρέας, τόνισε ότι αν συνεχίσει να δέχεται τα πυρά του Τύπου και της κυβέρνησης για την προ τετραετίας δήλωση, θα αναγκαστεί να παραβιάσει το λόγο του – εννοώντας προφανώς στον Κωνσταντίνο Καραμανλή – και να μιλήσει. «Είμαι δυστυχώς δεσμευμένος, οποιαδήποτε φθορά και αν αυτό επιφέρει, γιατί σέβομαι κοινές αποφάσεις σε κρίσιμα θέματα. Αν δεν σταματήσει όμως αυτή η ιστορία θα αναγκαστώ να μιλήσω». Ακολούθησε η τοποθέτηση που Παναγιώτη Κανελλόπουλου, ο οποίος αποκάλυψε ότι λίγες ημέρες μετά την ελληνοτουρκική κρίση του ’76 συναντήθηκε με τον Παπανδρέου και πείστηκε από την εξήγηση του ότι «όλα έγιναν για εθνικούς λόγους».
Τι υποστήριζε το ΠΑΣΟΚ
Για δεκαετίες πάντως κυκλοφορούσε (και κυκλοφορεί) η εκδοχή ότι ο Καραμανλής είχε ζητήσει από τον Ανδρέα Παπανδρέου να εμφανιστεί περισσότερο επιθετικός, ώστε ο ίδιος να μπορεί να παρουσιάζεται στους ξένους συνομιλητές του ως ο ψύχραιμος ηγέτης που συγκρατεί τις εσωτερικές πιέσεις.
Η θεωρία αυτή στηρίζεται κυρίως σε όσα υποστήριζαν αργότερα στελέχη του ΠΑΣΟΚ.
Ο στενός συνεργάτης του Κωνσταντίνου Καραμανλή, πρώην υπουργός Εξωτερικών, Πέτρος Μολυβιάτης, υπήρξε κατηγορηματικός. Σύμφωνα με όσα δήλωσε τόσο στη Βουλή ουδέποτε υπήρξε προσυνεννόηση μεταξύ Καραμανλή και Παπανδρέου. Όπως είπε, ήταν εκείνος που αναζήτησε τηλεφωνικά τον Ανδρέα Παπανδρέου στη Θράκη για να τον ενημερώσει ότι είχε ξεσπάσει κρίση με την Τουρκία. Ο Παπανδρέου τον ρώτησε αν ο πρωθυπουργός επιθυμούσε να διακόψει την περιοδεία του. Ο Μολυβιάτης απάντησε ότι αυτό ήταν δική του απόφαση και πως, όταν επέστρεφε, θα ενημερωνόταν από τον ίδιο τον Καραμανλή.
Κατά τον Μολυβιάτη: το «Βυθίσατε το Χόρα» ειπώθηκε χωρίς καμία προηγούμενη συνεννόηση με τον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή Ο ίδιος ο ιδρυτής της Νέας Δημοκρατίας δεν αναφέρθηκε ποτέ σε αυτό, δίκην θεματοφύλακα της μυθολογικής διάστασης του «Βυθίσατε το Χόρα».
Στρατηγική ψυχραιμίας
Αξίζει να σημειωθεί πάντως και ως επιμύθιο, ότι το ΠΑΣΟΚ, μόλις δύο χρόνια μετά την ίδρυσή του, αναζητούσε ακόμη τη θέση του στο νέο πολιτικό σκηνικό της Μεταπολίτευσης. Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε ήδη διαμορφώσει μια ιδιαίτερα έντονη πολιτική ρητορική: αντιδεξιά στο εσωτερικό, αλλά ταυτόχρονα ιδιαίτερα ευαίσθητη σε ζητήματα εθνικής ανεξαρτησίας και εξωτερικής πολιτικής.Η κρίση του «Χόρα» του έδινε την ευκαιρία να ασκήσει σφοδρή κριτική στην κυβέρνηση Καραμανλή, η οποία ακολουθούσε μια στρατηγική ψυχραιμίας και διεθνοποίησης της κρίσης και όχι «απάντησης με στρατιωτικά μέσα», όπως ζητούσε ο ίδιος.
Η φράση«Βυθίσατε το Χόρα», η οποία του αποδίδεται, έμεινε στην ιστορία ως μία από τις πιο χαρακτηριστικές πολιτικές εκφράσεις της Μεταπολίτευσης. Ωστόσο, η ιστορική ακρίβεια απαιτεί μια διευκρίνιση: Η φράση αυτή δεν αποτελεί απομαγνητοφώνηση μιας και μόνης πρότασης που είπε ο Ανδρέας Παπανδρέου από την Αλεξανδρούπολη και ενώ το τουρκικό ωκεανογραφικό συνέχιζε τις έρευνες του στο Β. Αιγαίο.
Αποτελεί μια συμπύκνωση του πολιτικού νοήματος της τοποθέτησής του, που ήταν:
.η Τουρκία παραβίαζε ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα,
.η Ελλάδα έπρεπε να αντιμετωπίσει δυναμικά (στρατιωτικά) την τουρκική πρόκληση.
Άρα, η ιστορική αλήθεια βρίσκεται κάπου ανάμεσα στις δύο υπερβολές: Δεν είναι σωστό να πούμε ότι «ο Ανδρέας δεν το είπε ποτέ». Αλλά επίσης δεν είναι ακριβές να παρουσιάζεται η φράση ως αυτούσιο ηχογραφημένο σύνθημα με αυτή ακριβώς τη μορφή.
