Σαν σήμερα έφυγε ο Αλέκος Σακελλάριος: Οι ατάκες, οι ταινίες και τα τραγούδια του ανθρώπου που έμαθε στην Ελλάδα να γελά με τον εαυτό της

Στις 28 Αυγούστου 1991, η Ελλάδα έχασε έναν από τους ανθρώπους που είχαν καταφέρει να μετατρέψουν την καθημερινότητά της σε θέατρο, σινεμά και τραγούδι. Ο Αλέκος Σακελλάριος έφυγε έχοντας ήδη αφήσει πίσω του έναν κόσμο ολόκληρο: μικροαστούς που αγωνίζονται να τα βγάλουν πέρα, οικογενειάρχες που μπλέκουν στις πιο απίθανες καταστάσεις, πολιτευτές με μεγάλες φιλοδοξίες και μικρές αντοχές, ερωτευμένους, απατεωνίσκους, τίμιους ανθρώπους, νεόπλουτους, αυστηρούς γονείς και νεαρές γυναίκες που διεκδικούν τη δική τους θέση σε μια κοινωνία που αλλάζει.

Και πάνω απ’ όλα, άφησε το γέλιο.

Ένα γέλιο αναγνωρίσιμο, ελληνικό, συχνά αυτοσαρκαστικό και άλλοτε αιχμηρό. Ένα γέλιο που μπορούσε μέσα στην ίδια σκηνή να σε κάνει να διασκεδάζεις και, λίγα δευτερόλεπτα αργότερα, να αναγνωρίζεις τον εαυτό σου.

Ο Σακελλάριος υπήρξε δημοσιογράφος, θεατρικός συγγραφέας, σεναριογράφος, σκηνοθέτης και στιχουργός. Έγραψε περίπου 185 θεατρικά έργα, σκηνοθέτησε 70 ταινίες και έγραψε στίχους για περίπου 1.500 τραγούδια. Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί, όμως δύσκολα περιγράφουν το αποτύπωμά του.

Γιατί ο Σακελλάριος δεν έγραψε απλώς πολλά.

Έγραψε πράγματα που έμειναν.

Από τις μαθητικές εφημερίδες στην πρώτη γραμμή της Αθήνας

Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 7 Νοεμβρίου 1913. Από τα μαθητικά του χρόνια είχε ήδη στραφεί στη δημοσιογραφία, γράφοντας σε μαθητικές εφημερίδες. Αργότερα σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όμως η δημοσιογραφία αποδείχθηκε ο πραγματικός του δρόμος.

Ρεπόρτερ, χρονογράφος και ευθυμογράφος, συνεργάστηκε με εφημερίδες και περιοδικά όπως ο «Ασύρματος», η «Ακρόπολις», ο «Εθνικός Κήρυξ», η «Μάχη», η «Καθημερινή», η «Βραδυνή», ο «Ελεύθερος Κόσμος», η «Απογευματινή», το «Τραστ» και το «Τηλέραμα».

Η δημοσιογραφική ματιά θα τον ακολουθούσε για ολόκληρη τη ζωή του.

Και ίσως εκεί βρίσκεται ένα κομμάτι του μυστικού του.

Ο Σακελλάριος παρατηρούσε τους ανθρώπους. Άκουγε τον τρόπο που μιλούσαν, τις εκφράσεις τους, τις υπερβολές τους, τις δικαιολογίες τους. Έβλεπε τις μικρές καθημερινές αντιφάσεις και τις μετέφερε στη σκηνή και αργότερα στη μεγάλη οθόνη.

Δεν χρειαζόταν να ψάξει μακριά για χαρακτήρες. Τους συναντούσε στους δρόμους της Αθήνας.

Το 1935 ήρθε η πρώτη μεγάλη στροφή

Η θεατρική του διαδρομή ξεκίνησε το 1935 με τον «Βασιλιά του Χαλβά», ένα λαϊκό μιούζικαλ που έγραψε μαζί με τον Μήτσο Βασιλειάδη, σε μουσική του Νίκου Χατζηαποστόλου. Η παράσταση ανέβηκε από τον θίασο του Πέτρου Κυριακού στο θέατρο «Κοτοπούλη» και γνώρισε επιτυχία.

Ακολούθησαν έργα όπως το «Ταξίδι στ’ Αλγέρι», οι «Μποέμ της Αθήνας» και «Το ρόδο του Ισπαχάν».

Σύντομα η γραφή του απέκτησε προσωπικό ύφος. Η κωμωδία του πατούσε πάνω στην πραγματικότητα, χωρίς να φοβάται ούτε την υπερβολή ούτε την κοινωνική σάτιρα.

Καθοριστική για την πορεία του υπήρξε η συνεργασία του με τον Χρήστο Γιαννακόπουλο. Οι δυο τους δημιούργησαν έργα που πέρασαν από το θέατρο στον κινηματογράφο και από εκεί στη συλλογική μνήμη.

«Οι Γερμανοί ξανάρχονται», «Ένας ήρωας με παντούφλες», «Δεσποινίς ετών 39», «Ένα βότσαλο στη λίμνη», «Θανασάκης ο πολιτευόμενος», «Μακρυκωσταίοι και Κοντογιώργηδες», «Ο φίλος μου ο Λευτεράκης», «Ο Ηλίας του 16ου», «Υπάρχει και φιλότιμο».

Τίτλοι που ακόμη και σήμερα λειτουργούν σχεδόν σαν shorthand μιας ολόκληρης ελληνικής εποχής.

Και μετά ήρθε το σινεμά

Το 1947, ο Φιλοποίμην Φίνος του ζήτησε να περάσει πίσω από την κάμερα για την ταινία «Παπούτσι από τον τόπο σου».

Ο ίδιος ήταν αυτοδίδακτος στον κινηματογράφο. Δεν είχε προηγούμενη εμπειρία στη σκηνοθεσία ταινιών και, όπως είχε πει χαρακτηριστικά, δεν γνώριζε το μέσο.

Τελικά, το έμαθε στην πράξη.

Η σκηνοθετική του καριέρα εξελίχθηκε σε μία από τις πιο παραγωγικές της χρυσής εποχής του ελληνικού κινηματογράφου. Συνολικά γύρισε περίπου 70 ταινίες, πολλές από τις οποίες έγιναν διαχρονικές.

«Λατέρνα, φτώχεια και φιλότιμο», «Η καφετζού», «Η θεία απ’ το Σικάγο», «Ένας ήρωας με παντούφλες», «Το ξύλο βγήκε απ’ τον Παράδεισο», «Τα κίτρινα γάντια», «Αλίμονο στους νέους», «Η Αλίκη στο Ναυτικό», «Χτυποκάρδια στο θρανίο», «Το δόλωμα», «Μοντέρνα Σταχτοπούτα», «Η κόρη μου η σοσιαλίστρια».

Μέσα από αυτές τις ταινίες αναδείχθηκαν ή καθιερώθηκαν μερικοί από τους μεγαλύτερους πρωταγωνιστές του ελληνικού θεάματος.

Ο Βασίλης Λογοθετίδης, η Αλίκη Βουγιουκλάκη, η Τζένη Καρέζη, ο Ντίνος Ηλιόπουλος, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας και τόσοι ακόμη ηθοποιοί βρήκαν στους χαρακτήρες του Σακελλάριου ρόλους που έμειναν συνδεδεμένοι με το όνομά τους.

Η μεγάλη του επιτυχία; Ήξερε πώς μιλάει ο κόσμος

Στις ταινίες του Σακελλάριου οι διάλογοι έχουν δική τους ζωή.

Οι ατάκες δεν λειτουργούν απλώς ως μέρος της πλοκής. Κυκλοφορούν από στόμα σε στόμα, περνούν στην καθημερινή κουβέντα και επιστρέφουν χρόνια αργότερα, συχνά χωρίς κανείς να θυμάται την αρχική τους προέλευση.

Το χιούμορ του στηριζόταν στη γλώσσα, στις παρεξηγήσεις, στον ρυθμό, στις κοινωνικές αντιθέσεις και κυρίως στην παρατήρηση.

Ο ήρωάς του μπορούσε να είναι γελοίος χωρίς να παύει να είναι ανθρώπινος.

Ο πολιτευτής μπορούσε να γίνει αντικείμενο σάτιρας χωρίς να χάσει την ανθρώπινη πλευρά του. Ο οικογενειάρχης μπορούσε να βρίσκεται στα πρόθυρα νευρικής κρίσης και την ίδια στιγμή να παραμένει απολύτως αναγνωρίσιμος.

Αυτό έκανε τις κωμωδίες του να αντέχουν.

«Βάζεις στο μυαλό σου μια ιστορία…»

Σε συναντήσεις του με τον δημοσιογράφο Τέρενς Κουίκ, ο Σακελλάριος είχε μιλήσει για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τη δημιουργία ενός σεναρίου.

Η λογική του ήταν απλή: πρώτα έπρεπε να γνωρίζει πού ξεκινά και πού τελειώνει η ιστορία. Μετά θα έχτιζε όσα συνέβαιναν ανάμεσα στα δύο σημεία.

Και μέσα σε αυτή τη διαδρομή χωρούσαν οι χαρακτήρες, οι ανατροπές, οι ατάκες, η μουσική.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τον ρυθμό των ταινιών του. Οι ιστορίες του προχωρούν γρήγορα, οι χαρακτήρες μπλέκουν ο ένας μέσα στις υποθέσεις του άλλου και η κωμωδία γεννιέται συχνά από μια φαινομενικά ασήμαντη λεπτομέρεια που εξελίσσεται σε χάος.

Όταν η μουσική έγινε δεύτερη γλώσσα του

Αν οι διάλογοι ήταν ένα από τα μεγάλα όπλα του, τα τραγούδια αποτέλεσαν το άλλο.

Ο Σακελλάριος έγραψε στίχους για περίπου 1.500 τραγούδια. Πολλά ξεκίνησαν από θεατρικές παραστάσεις ή κινηματογραφικές σκηνές και στη συνέχεια απέκτησαν αυτόνομη ζωή.

«Άστα τα μαλλάκια σου», «Πάμε σαν άλλοτε», «Το τραμ το τελευταίο», «Πού να ’σαι τώρα», «Γαρύφαλλο στ’ αυτί», «Πες μου μια λέξη», «Τράβα μπρος», «Νιάου νιάου βρε γατούλα», «Υπομονή».

Συνεργάστηκε με συνθέτες όπως ο Μιχάλης Σουγιούλ, ο Γιώργος Μουζάκης, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μίμης Πλέσσας, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Γιώργος Κατσαρός και πολλούς ακόμη.

Ένα τραγούδι μπορούσε να απογειώσει μια σκηνή και να της δώσει ζωή πέρα από την ταινία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Έχω ένα μυστικό», με μουσική του Μάνου Χατζιδάκι και στίχους του Σακελλάριου, που ερμήνευσε η Αλίκη Βουγιουκλάκη στο «Το ξύλο βγήκε απ’ τον Παράδεισο».

Η Ελλάδα μέσα από τους ήρωές του

Κάτω από την επιφάνεια της κωμωδίας, ο Σακελλάριος κατέγραφε την Ελλάδα της εποχής του.

Τη μεταπολεμική κοινωνία, τις κοινωνικές φιλοδοξίες, την αγωνία για οικονομική επιβίωση, την οικογένεια, τον έρωτα, την πολιτική, τη σχέση των γενεών.

Ο «Θανασάκης ο πολιτευόμενος» σατιρίζει την πολιτική φιλοδοξία και τον επαγγελματία πολιτευτή. Το «Υπάρχει και φιλότιμο» χτίζει το χιούμορ του πάνω στη σχέση εξουσίας, ευθύνης και πολιτικής συμπεριφοράς.

Στο «Ένα βότσαλο στη λίμνη» η καθημερινότητα ενός ζευγαριού γίνεται αφορμή για μια κωμωδία γύρω από τον γάμο, την καταπίεση και την ανάγκη για μια δεύτερη ευκαιρία.

Στους «Μακρυκωσταίους και Κοντογιώργηδες», μια παλιά βεντέτα γίνεται μηχανή παρεξηγήσεων.

Και στο «Ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο» η σχολική ζωή, οι αυστηρές οικογένειες και οι έρωτες των μαθητών μετατρέπονται σε μια από τις χαρακτηριστικότερες κωμωδίες της εποχής.

Ο Σακελλάριος έβρισκε το κωμικό μέσα στην κοινωνική πραγματικότητα. Και ακριβώς γι’ αυτό η κωμωδία του δεν έμενε ποτέ εντελώς «ελαφριά».

Από τη μεγάλη οθόνη στην τηλεόραση

Η τηλεόραση τον κέρδισε ήδη από τα πρώτα χρόνια της στην Ελλάδα.

Έγραψε και σκηνοθέτησε περίπου 40 κωμωδίες και συμμετείχε σε ψυχαγωγικές εκπομπές και ειδικά προγράμματα.

«Δόκτωρ Τικ», «Μία Αθηναία στην Αθήνα», «Εγώ κι εγώ», «60 λεπτά χωρίς λεπτά», «Μόνο για σας», «Έτσι κι αλλιώς κι αλλιώτικα», «Η παλιά επιθεώρηση».

Το πέρασμα στην τηλεόραση ήταν ακόμη μία απόδειξη της προσαρμοστικότητάς του. Από το χαρτί στο θέατρο, από τη σκηνή στο σινεμά και από το σινεμά στη μικρή οθόνη, ο Σακελλάριος ακολουθούσε κάθε νέο μέσο χωρίς να εγκαταλείπει τον βασικό πυρήνα της γραφής του: τον άνθρωπο και τις αδυναμίες του.

Οι διακρίσεις και η αναγνώριση

Το έργο του τιμήθηκε με το «Έπαθλο Ξενόπουλου» για τα «Θανασάκης ο πολιτευόμενος» και «Ένα βότσαλο στη λίμνη».

«Το ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο» ξεχώρισε επίσης στην πρώτη περίοδο του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, καθώς ψηφίστηκε ανάμεσα στις καλύτερες ταινίες της πενταετίας 1955-1960, μαζί με τη «Στέλλα» του Μιχάλη Κακογιάννη και τον «Δράκο» του Νίκου Κούνδουρου.

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του συνέχισε να γράφει. Η αγάπη του για τη δημοσιογραφία δεν τον εγκατέλειψε ποτέ.

Στο βιβλίο του «Λες κι ήταν χθες» κατέγραψε αναμνήσεις και στιγμές από μια ολόκληρη διαδρομή στον ελληνικό πολιτισμό.

Οι τρεις γάμοι και η ζωή πίσω από τα φώτα

Πίσω από τις κάμερες, τα θέατρα, τα χειροκροτήματα και τις αμέτρητες σελίδες που γέμισε με ιστορίες, ο Αλέκος Σακελλάριος έζησε μια προσωπική ζωή με τους δικούς της έρωτες, αλλαγές και ανατροπές.

Παντρεύτηκε τρεις φορές. Από τον πρώτο του γάμο με τη Ματούλα Ντάβαρη απέκτησε δύο κόρες.

Στη συνέχεια γνώρισε και ερωτεύτηκε τη χορεύτρια Μπέμπη Κούλα, με την οποία παντρεύτηκε. Ο ίδιος της έδωσε το καλλιτεχνικό όνομα Νίκη Λινάρδου και επιχείρησε να τη βοηθήσει να ανοίξει τον δρόμο της στον κινηματογράφο, βλέποντας σε εκείνη μια μελλοντική πρωταγωνίστρια.

Η προσωπική και επαγγελματική τους σχέση συνδέθηκε έτσι με έναν κόσμο στον οποίο ο Σακελλάριος κινούνταν ήδη με άνεση: το θέατρο, το σινεμά, τους ηθοποιούς, τα στούντιο και τη διαρκή αναζήτηση της επόμενης ιστορίας.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 η ζωή του πήρε μια διαφορετική κατεύθυνση. Στο πλευρό της τρίτης συζύγου του, Τίνας Σακελλάριου, πέρασε τα τελευταία χρόνια μέχρι τον θάνατό του το 1991.

Ακόμη και τότε, η καθημερινότητά του παρέμενε γεμάτη γραφή. Σε συνεντεύξεις εκείνης της περιόδου μιλούσε για σενάρια, θεατρικά έργα και χρονογραφήματα που συνέχιζε να γράφει με αμείωτο ρυθμό. Ένα μεγάλο μέρος αυτής της δουλειάς, ωστόσο, έμεινε στα συρτάρια.

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο παράξενες πλευρές της κληρονομιάς του: ένας άνθρωπος που έγραψε εκατοντάδες έργα, σενάρια και κείμενα άφησε πίσω του ακόμη περισσότερες ιστορίες που δεν πρόλαβαν ή δεν κατάφεραν ποτέ να συναντήσουν το κοινό.

Ο Σακελλάριος συνέχισε να γράφει μέχρι το τέλος. Σαν να μην μπορούσε να κάνει αλλιώς.

28 Αυγούστου 1991: Η αυλαία πέφτει, οι ταινίες μένουν

Ο Αλέκος Σακελλάριος πέθανε στις 28 Αυγούστου 1991, σε ηλικία 77 ετών.

Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, η ημερομηνία του θανάτου του λειτουργεί περισσότερο σαν αφορμή επιστροφής παρά σαν επίλογος.

Γιατί ο Σακελλάριος έχει έναν παράξενο τρόπο να εμφανίζεται ξανά.

Σε μια παλιά ταινία που προβάλλεται αργά το βράδυ στην τηλεόραση. Σε μια ατάκα που κάποιος λέει σε μια παρέα. Σε ένα τραγούδι που γνωρίζουμε χωρίς να θυμόμαστε πότε το ακούσαμε πρώτη φορά. Σε έναν χαρακτήρα που μοιάζει ύποπτα με κάποιον από τη δική μας καθημερινότητα.

Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη επιτυχία του.

Κατάφερε να κινηματογραφήσει έναν τρόπο ζωής χωρίς να τον κλειδώσει στο παρελθόν.

Οι άνθρωποί του γέρασαν, τα αυτοκίνητα άλλαξαν, οι γειτονιές μεταμορφώθηκαν, η Αθήνα απέκτησε άλλον ρυθμό. Οι αδυναμίες, όμως, έμειναν εκπληκτικά οικείες.

Ο υπερβολικά φιλόδοξος άνθρωπος. Ο φοβισμένος σύζυγος. Ο γονιός που θέλει να ελέγχει τα πάντα. Ο πολιτευτής που υπόσχεται τα πάντα. Ο πιεσμένος εργαζόμενος. Ο ερωτευμένος που κάνει ανοησίες. Ο άνθρωπος που προσπαθεί να δείχνει κάτι διαφορετικό από αυτό που πραγματικά είναι.

Ο Σακελλάριος τους παρατήρησε, τους έγραψε και τους έκανε πρωταγωνιστές.

Κι έτσι, κάθε φορά που ξαναβλέπουμε μια από τις ταινίες του, δεν επιστρέφουμε απλώς σε μια παλιά Ελλάδα.

Επιστρέφουμε σε μια Ελλάδα που, με έναν περίεργο τρόπο, αναγνωρίζουμε ακόμη.

Και κάπου ανάμεσα σε μια ατάκα, ένα τραγούδι και ένα βλέμμα του Λογοθετίδη, της Αλίκης, της Καρέζη ή του Ηλιόπουλου, καταλαβαίνουμε ξανά γιατί ο Αλέκος Σακελλάριος δεν υπήρξε απλώς ένας πολυγραφότατος δημιουργός.

Υπήρξε ένας από εκείνους τους ανθρώπους που κατάλαβαν ότι το πιο δύσκολο πράγμα στην κωμωδία είναι να κοιτάξεις τον καθρέφτη, να αναγνωρίσεις τον εαυτό σου και ύστερα να γελάσεις.