Η ζωή ορισμένες φορές ξεπερνά σε δραματικότητα, τραγικές ιστορίες, υποθέσεις που στοιχειώνουν, ακόμη και τα πιο ευφάνταστα κινηματογραφικά σενάρια. Έτσι έγινε και με τον σημαντικό σκηνοθέτη του Χόλιγουντ, τον περίφημο Ρόμπερτ Ρόσεν, που ξεκίνησε εντυπωσιακά, επιβλήθηκε ως ένας ανήσυχος, ιδεαλιστής δημιουργός, που τα θέματά του στόχευαν την κοινωνική αδικία, την υπέρμετρη φιλοδοξία, τη διαφθορά και την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης και κατέληξε ως ένας ντροπιασμένος καταδότης. Λυγίζοντας στις πιέσεις του μακαρθισμού και καταδίδοντας στην Επιτροπή Αντιαμερικάνικων Δραστηριοτήτων, θα πατήσει πάνω στις ζωές συναδέλφων του, για να γυρίσει στα κινηματογραφικά πλατό.
Σκηνοθέτης, σεναριογράφος και παραγωγός, ο Ρόμπερτ Ρόσεν, θα προταθεί δυο φορές για το Όσκαρ σκηνοθεσίας, για την εξαιρετική δραματική του ταινία «Όλοι οι Άνθρωποι του Βασιλιά» (1949), που θα κερδίσει το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας και μια Χρυσή Σφαίρα ο ίδιος και βεβαίως για το αριστούργημά του «Ο Κόσμος Είναι Δικός Μου», που επίσης προτάθηκε για εννέα χρυσά αγαλματίδια, ενώ αρκετές ταινίες του αποτέλεσαν μαθήματα σκηνοθεσίας για τους επόμενους δημιουργούς.
Συμπληρώνοντας 60 χρόνια από τον πρόωρο θάνατό του (18 Φεβρουαρίου 1966), είναι ευκαιρία μέσα από ένα αφιέρωμα του ΑΠΕ-ΜΠΕ, να θυμηθούμε την άνοδο και την οδυνηρή πτώση του στο κινηματογραφικό στερέωμα, να σταθούμε στις κορυφαίες του σκηνοθετικές στιγμές, αλλά και στις μαύρες σελίδες της βιογραφίας του, ενδεικτικές μιας άγριας υστερικής εποχής, που φαίνεται να αναβιώνουν και να εξαπλώνονται σε όλο τον κόσμο.
Μπιλιάρδο
Ο Ρόμπερτ Ρόσεν γεννήθηκε στις 16 Μαρτίου 1908 και μεγάλωσε στη Νέα Υόρκη. Οι γονείς του ήταν Ρώσοι Εβραίοι μετανάστες, ενώ ο πατέρας του Φίλιπ, ήταν μπογιατζής. Ως νέος, ο Ρόσεν φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, αλλά θα ασχοληθεί με το μπιλιάρδο και επαγγελματικά – κάτι που θα του χρησιμεύσει για το υπέροχο δράμα του «Ο Κόσμος Είναι Δικός Μου», πολλά χρόνια αργότερα.
Ριζοσπαστικό θέατρο
Ξεκίνησε από το θέατρο, ως διευθυντής σκηνής και σκηνοθέτης σε παραγωγές εκτός Μπρόντγουεϊ, κυρίως με κοινωνικά, ριζοσπαστικά έργα, που άκμασαν στη Νέα Υόρκη στις αρχές της δεκαετίας του ‘30, όπως και οι Τζον Χιούστον, Ελία Καζάν και Τζόζεφ Λόουζι. Το 1932 θα σκηνοθετήσει το «Steel», με θέμα τις εργατικές κινητοποιήσεις, ενώ δυο χρόνια αργότερα θα ανεβάσει το «Birthright», ένα έργο ευθεία επίθεση στον ναζισμό και τον Χίτλερ, που μόλις είχε θριαμβεύσει στη Γερμανία.
Το 1935 θα γράψει και θα σκηνοθετήσει το πρώτο του θεατρικό έργο, «The Body Beautiful», μια κωμωδία που θα πάει άπατη, αλλά θα εντυπωσιάσει τον σκηνοθέτη της Warner, Μέρβιν ΛεΡόι, ο οποίος θα υπογράψει, μαζί του, προσωπικό συμβόλαιο συνεργασίας για σενάρια.
Ο γάμος και τα σενάρια
Θα παντρευτεί το 1936 την Σούζαν Σίγκαλ, με την οποία θα αποκτήσει τρία παιδιά και τον επόμενο χρόνο θα συγγράψει, με τον Άμπεμ Φίνκελ το πρώτο του σενάριο για τη δίωξη του βαρόνου του εγκλήματος Λάκι Λουτσιάνο («Σημαδεμένη Γυναίκα»), κερδίζοντας τους επαίνους από τον φημισμένο παραγωγό Τζακ Λ. Γουόρνερ, ενώ το πρώτο αποκλειστικά δικό του σενάριο θα το γράψει για την ταινία «Δεν θα Ξεχάσω», με την Λάνα Τάρνερ στην πρώτη της εμφάνιση.
Απογοητεύοντας τον Γουόρνερ
Έπειτα από τη συγγραφή αρκετών σεναρίων, θα έρθει και η πρώτη παρέμβαση λογοκρισίας από το στούντιο και τον Γουόρνερ, για το φιλμ «Ο Θαλασσόλυκος», που καυτηρίαζε τον καπιταλισμό και τη σύνδεσή του με τον φασισμό. Το 1941, θα γράψει το σενάριο για το «Blues in the Night», για την εργατική τάξη στη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης, που θα απογοητεύσει εμπορικά, αλλά και τον Γουόρνερ.
Αντιναζιστής
Μετά την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ, στις 7 Δεκεμβρίου 1941, η Ένωση Συγγραφέων Κινηματογράφου ίδρυσε στις 8 Δεκεμβρίου 1941 την Κινητοποίηση Συγγραφέων του Χόλιγουντ, ένα σωματείο, με πρόεδρο τον Ρόσεν, που υποστήριξε το άνοιγμα ενός δεύτερου μετώπου για την δυτικοευρωπαϊκή αντίσταση στους ναζί.
Λίγο μετά θα καταπιαστεί και με την Κινητοποίηση Συγγραφέων, που σχετίστηκε με το Κομμουνιστικό Κόμμα, ένα γεγονός το οποίο θα τον αναγκάσει να εγκαταλείψει ορισμένες σημαντικές παραγωγές, μεταξύ των οποίων και το φιλμ «Ο Θησαυρός της Σιέρα Μάντρε».
Απεργία
Το 1945, θα συμμετάσχει στην απεργία στα στούντιο της Warner Bros., καθιστώντας τον Τζακ Γουόρνερ εχθρό του. Ο Ρόσεν υπέγραψε συμβόλαιο με μια ανεξάρτητη εταιρεία παραγωγής που ίδρυσε ο Χαλ Γουόλις, όπου έγραψε μόλις δυο σενάρια, πριν εγκαταλείψει για άλλες εταιρείες παραγωγής. Το ντεμπούτο του στη σκηνοθεσία θα το κάνει το 1947, με το φιλμ «Johnny O’Clock», ενώ αμέσως μετά θα γυρίσει το έξοχο φιλμ νουάρ «Body and Soul», με τον Τζον Γκάρφιλντ.
Όλοι οι Άνθρωποι του Βασιλιά
Το 1949, θα έρθει η ώρα για να αποκαλύψει το μέγεθος του ταλέντου του, γράφοντας το σενάριο, σκηνοθετώντας και κάνοντας την παραγωγή στο κοινωνικό δράμα «Όλοι οι Άνθρωποι του Βασιλιά», με την άνοδο ενός απλού χωρικού, που θα γίνει δικηγόρος και κυβερνήτης μίας Πολιτείας του Νότου, αλλά θα εξελιχθεί σε έναν τυραννικό δημαγωγό. Η ταινία, που θα κερδίσει το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας και δικαίως Α Ανδρικού Ρόλου για τον πρωταγωνιστή Μπρόντερικ Κρόφορντ, θα είναι και η τελευταία του πριν μπει στη Μαύρη Λίστα του Χόλιγουντ, λόγω των αριστερών πεποιθήσεών του. Χαρακτηριστικό είναι ότι για τον πρωταγωνιστικό ρόλο ο Ρόσεν είχε προτείνει τον Τζον Γουέιν, ο οποίος αρνήθηκε, γιατί βρήκε το θέμα της ταινίας, αντιπατριωτικό.
Καρφώνοντας τη φήμη του
Στα τέλη της δεκαετίας του ‘40, ο Τζακ Γουόρνερ συμπεριέλαβε τον Ρόσεν ανάμεσα στους πολλούς ανοιχτά αριστερούς συγγραφείς, ενώ η Warner Bros είχε χαρακτηριστεί ως το πιο αντιναζιστικό και αριστερό στούντιο του Χόλιγουντ. Ο Γουόρνερ φέρεται να κατηγόρησε τον Ρόσεν ότι στο φιλμ «Εξομολογήσεις ενός Ναζί Κατασκόπου», ενσωμάτωσε την κομμουνιστική προπαγάνδα και τον απέλυσε. Στην πρώτη του ακρόαση απέναντι στην Επιτροπή Αντιαμερικάνικων Δραστηριοτήτων, ο Ρόσεν αρνήθηκε ότι ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος και να απαντήσει σε ερωτήσεις. Θα τοποθετηθεί στη Μαύρη Λίστα των μεγάλων στούντιο και θα μείνει άνεργος. Κάτι, που, όπως δήλωσε αργότερα ο γιος του Στίβεν, «τον σκότωνε». Έτσι, το 1953, θα «αναγνωρίσει» 57 άτομα ως κομμουνιστές, αποκτώντας τη φήμη του «καταδότη». Δεν ήταν ο μόνος. Ορισμένοι από τους διάσημους αριστερούς που «κάρφωσαν» συναδέλφους του, ήταν και οι Ρόναλντ Ρίγκαν, Σαμ Γουντ, Έντουαρντ Τζ. Ρόμπινσον και φυσικά ο Ελία Καζάν.
Ο Κόσμος Είναι Δικός Μου
Επιστρέφοντας στα πλατό το 1952, θα γυρίσει το πετυχημένο «Μάμπο», με Σιλβάνα Μάγκανο, Βιτόριο Γκάσμαν και Σέλεϊ Γουίντερς και το αποτυχημένο ιστορικό δράμα «Ο Μέγας Αλέναδρος». Ωστόσο, το 1961 θα του δοθεί η ευκαιρία να παρουσιάσει το αριστούργημά του, «Ο Κόσμος Είναι Δικός Μου», με τους ανυπέρβλητους Πολ Νιούμαν, Τζάκι Κλίσον και Τζορτζ Σ. Σκοτ.
Το μυθιστόρημα του Ουόλτερ Ντέιβις «The Ηustler» δίνει στον Ρόσεν το απαραίτητο υλικό για ένα υπαρξιακής απόγνωσης δράμα, το οποίο βυθίζει με σκηνοθετική ακρίβεια στη σκοτεινή απελπισία, ασκώντας, με νεορεαλιστική τόλμη, οξεία κοινωνική κριτική στο αμερικάνικο όνειρο, που παρασέρνει μία ολόκληρη κοινωνία στην απληστία, τον εκφυλισμό και τον άκρατο ανταγωνισμό.
Από τις εννέα υποψηφιότητες για Όσκαρ, θα κερδίσει μόνο δύο και αυτές δευτερευούσης σημασίας, καθώς τα αγαλματίδια για την καλύτερη ταινία και σκηνοθεσία θα πάνε στον Ρόμπερτ Γουάιζ για το «Γουέστ Σάιντ Στόρι». Οι εποχές έχουν αλλάξει και ένας στιγματισμένος καταδότης δεν θα μπορούσε εκείνη την εποχή να τιμηθεί με Όσκαρ…
Ξεπεσμός
Έχοντας πάνω του πάντα την κατακραυγή, για τη στάση του στην κατάμαυρη εποχή του μακαρθισμού, ο Ρόσεν θα αρρωστήσει και θα ξεπέσει.
Ωστόσο, το 1964 θα προλάβει να γυρίσει την τελευταία του ταινία, το αισθηματικό δράμα «Παράξενο Ρομάντζο», με Γουόρεν Μπίτι και Τζιν Σίμπεργκ, που παρότι πήγε άσχημα στα ταμεία, με τον καιρό, αναδείχθηκε ως μία ακόμη σημαντική δημιουργία του.
Θλίψη
Αυτή ήταν και η τελευταία του ταινία, καθώς θα βαρύνει και θα ξεπέσει ακόμη χειρότερα, χτυπημένος από την απαξίωση και αρκετές αρρώστιες, ενώ λίγο πριν από τον θάνατό του, στις 18 Φεβρουαρίου του 1966, θα δηλώσει με νόημα, αλλά εμφανώς χωρίς να έχει αντιληφθεί το επαίσχυντο βάρος των πράξεών του: «Δεν μου αξίζει τέτοιου είδους θλίψη, δεν το αντέχω άλλο, δεν έχω τίποτα να πω, έχω τουλάχιστον στο αρχείο μου το “Hustler”, είμαι ικανοποιημένος που θα αφήσω αυτήν να μείνει για μένα».
