Σενάρια διαχείρισης του ηφαιστειακού κινδύνου από ένα ενδεχόμενο τσουνάμι στη Σαντορίνη αποτυπώνει ο καθηγητής Γεωφυσικής ΑΠΘ και πρόεδρος του Ινστιτούτου Μελέτης και Παρακολούθησης του Ηφαιστείου Σαντορίνης (ΙΜΠΗΣ), Κώστας Παπαζάχος.
Στα χειρότερα σενάρια με βάση τις προσομοιώσεις από την ενεργοποίηση του υποθαλάσσιου ηφαιστείου του Κολούμπο, που βρίσκεται περίπου 6 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Σαντορίνης, προκύπτει ότι τα λιμάνια και οι παράκτιες περιοχές στο εσωτερικό της καλντέρας δεν κινδυνεύουν από ένα τσουνάμι. Αντίθετα, οι ανατολικές κυρίως και νοτιοανατολικές παραλίες είναι πολύ πιο ευάλωτες. Αν και το τσουνάμι φτάνει σχετικά γρήγορα στη Σαντορίνη και θα πλημμυρίσει στα χερσαία τμήματα, υπάρχει μικρός αλλά επαρκής χρόνος αντίδρασης (της τάξης των μερικών λεπτών). Τα διαθέσιμα σενάρια μπορούν να προσδιορίσουν με ασφάλεια τις θέσεις στις οποίες κάποιος πρέπει να μετακινηθεί, αν κατοικεί σε έναν παραλιακό οικισμό στο ανατολικό τμήμα της Σαντορίνης (π.χ. σε περίπτωση που θα νιώσει κάποια ισχυρή δόνηση), ώστε να είναι ασφαλής.
Για τις εκτιμήσεις του, ο καθηγητής βασίζεται σε άρθρο με θέμα την αξιολόγηση του κινδύνου από τη γένεση τσουνάμι (ο ελληνικός όρος είναι θαλάσσιο κύμα βαρύτητας) με βάση διάφορα σενάρια ενεργοποίησης του υποθαλάσσιου ηφαιστείου του Κολούμπο. Το άρθρο περιέχεται στο Bulletin of Volcanology, με τίτλο Volcanism in the Kolumbo Volcanic Field, South Aegean: Reconstruction of the past – hazard and risk assessment for the future — Ηφαιστειότητα στο ηφαιστειακό πεδίο του Κολούμπο, Νότιο Αιγαίο: Ανακατασκευή του παρελθόντος – Εκτίμηση επικινδυνότητας και κινδύνου για το μέλλον (https://link.springer.com/article/10.1007/s00445-025-01837-w).
«Η συγκεκριμένη μελέτη εστίασε σε έναν λιγότερο μελετημένο, αλλά ιδιαίτερα σημαντικό μηχανισμό δημιουργίας τσουνάμι, αυτόν των υποθαλασσίων κατολισθήσεων και ειδικά αυτών που μπορεί να γίνουν εντός του κρατήρα ή στις πλαγιές του υποθαλάσσιου ηφαιστείου του Κολούμπο», αναφέρει, προσθέτοντας ότι μελετήθηκε και η δημιουργία τσουνάμι από την έκρηξη του 1650 μ.Χ. στο νησί.
Σενάρια κατολίσθησης του Κολούμπο
Σε μια προσπάθεια να δώσει, όπως λέει ο ίδιος στο Αθηναϊκό- Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, εκλαϊκευμένες εξηγήσεις για το επιστημονικό άρθρο, διευκρινίζει ότι έγιναν νέες προσομοιώσεις για τρία σενάρια κατολίσθησης στο Κολούμπο.
Από τις αναλύσεις προέκυψε μία σειρά από συμπεράσματα:
- Το θαλάσσιο κύμα βαρύτητας (τσουνάμι) σε όλα τα σενάρια φτάνει πολύ γρήγορα στη Σαντορίνη, από 2 έως 3 λεπτά στις πιο εκτεθειμένες, βορειοανατολικές ακτές (ακρωτήριο Κολούμπο) μέχρι και 10 λεπτά στις νοτιοανατολικές ακτές (Περίσσα). Τα κύματα αυτά μπορούν να εισχωρήσουν στην ξηρά με μεγάλη ταχύτητα (7 έως και 45 χιλιόμετρα την ώρα).
- Στο σενάριο κατολίσθησης στις πλαγιές του ηφαιστείου, το προκαλούμενο κύμα δεν μπορεί να προκαλέσει σημαντικά προβλήματα στη Σαντορίνη. Αντίθετα, στις κατολισθήσεις στην καλντέρα του Κολούμπο, ιδίως στο δυσμενέστερο σενάριο (συνολική κατάρρευση της καλντέρας), τα κύματα του τσουνάμι μπορεί να ξεπεράσουν τα 10 μέτρα ύψος στις βορειοανατολικές ακτές της Σαντορίνης και τα 5 μέτρα στις ανατολικές και νοτιοανατολικές ακτές (Μονόλιθος, Καμάρι, Περίσσα), δημιουργώντας σημαντικά προβλήματα.
- Το τρίτο και δυσμενέστερο σενάριο οδηγεί σε φαινόμενα (ύψος κύματος, περιοχή που θα πλημμυρίσει, κλπ.) παρόμοια με αυτά που παρατηρήθηκαν στις ακτές της Σαντορίνης από την έκρηξη του 1650
- Στο εσωτερικό της καλντέρας (Γυαλός, Αθηνιός, Κόρφος Θηρασιάς) το τσουνάμι από το Κολούμπο φτάνει σε 6 έως 8 λεπτά, όμως έχει μικρά μέγιστα ύψη, της τάξης του ενός μέτρου.
Στα χειρότερα σενάρια, προβλέπεται τσουνάμι παρόμοιο με του 1650. «Αυτό που διαπιστώθηκε σε ένα από τα δυσμενέστερα σενάρια κατάρρευσης της καλντέρας, είναι ότι το τσουνάμι το οποίο προβλέπεται να δημιουργηθεί, είναι πολύ παρόμοιο μ’ αυτό του 1650. Αυτό δεν αποτελεί απόδειξη, αλλά ισχυρή ένδειξη ότι το τσουνάμι του 1650, πιθανότατα δημιουργήθηκε από κάποιον αντίστοιχο μηχανισμό, δηλαδή γενικής κατάρρευσης της καλντέρας του τότε ηφαιστείου», λέει ο κ. Παπαζάχος.
Σύμφωνα με τον καθηγητή, σε μια προσπάθεια μελλοντική μπορεί να γίνει η Σαντορίνη «tsunami safe», δηλαδή να οριοθετηθούν οι περιοχές στις οποίες πρέπει να κινηθεί ο πληθυσμός σε περίπτωση ισχυρού σεισμού. «Επειδή το τσουνάμι χτυπάει σε μικρό χρονικό διάστημα, δηλαδή στις κοντινές ακτές σε 2,5-3 λεπτά και στις πιο μακρινές σε 10 λεπτά, δεν υπάρχει ο χρόνος συχνά για να βγει κάποια προειδοποίηση. Οπότε, πρέπει να υπάρχει ενημέρωση ώστε προληπτικά να ξέρει ο κόσμος να κινηθεί με ψυχραιμία σε μια ασφαλή περιοχή».
Ασφαλής η καλντέρα της Σαντορίνης
Ο κ. Παπαζάχος ξεκαθαρίζει ότι όλες οι καταρρεύσεις δεν αφορούν στη Σαντορίνη, δεν πρόκειται δηλαδή να υπάρχουν επιπτώσεις στα πρανή της καλντέρας από μια κατάρρευση της καλντέρας του Κολούμπο. Η κατάρρευση, όμως, επειδή είναι μια υποθαλάσσια μετακίνηση, μετακινεί μεγάλα ποσά νερού και αυτό δημιουργεί το τσουνάμι. «Άρα, αναφερόμαστε αποκλειστικά στην καλντέρα του Κολούμπο, ενός υποθαλάσσιου ηφαιστείου που είναι λίγα χιλιόμετρα ΒΑ της Σαντορίνης και στο τι επιπτώσεις μπορεί να έχει με κύμα, τσουνάμι δηλαδή, στις ανατολικές και ΝΑ ακτές της Σαντορίνης».
Τα σενάρια, επισημαίνει ο καθηγητής ΑΠΘ, δεν γίνονται γιατί υπάρχει κίνδυνος άμεσα να γίνει κάτι αλλά για ένα ακραίο φαινόμενο που μπορεί να εξελιχθεί με τον χρόνο. «Αυτά τα σενάρια δεν γίνονται για να τρομάξουμε κανέναν και να πούμε ότι κινδυνεύει η Σαντορίνη, γίνονται για να είμαστε έτοιμοι. Δεν μπορείς όταν ξεκινήσει μία κρίση να κάνεις εκείνη την ώρα μοντέλα και υπολογισμούς, πρέπει να είσαι έτοιμος», λέει.
Καταλήγοντας, ο κ. Παπαζάχος τονίζει ότι τα στοιχεία μπορούν να συμβάλουν στην επικαιροποίηση της διαχείρισης του ηφαιστειακού κινδύνου για την ευρύτερη περιοχή της Σαντορίνης, και κυρίως στον προσδιορισμό των απαραίτητων μέτρων προστασίας των κατοίκων και των επισκεπτών της, και από αυτό τον ειδικό κίνδυνο.
