Την τελευταία φορά που οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ βομβάρδισαν το Ιράν, ένας δημοσιογράφος ρώτησε τον Βλαντίμιρ Πούτιν πώς θα αντιδρούσε αν ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν σκοτωνόταν στην επίθεση. «Δεν θέλω καν να το συζητήσω», απάντησε ο Ρώσος πρόεδρος.
Λιγότερο από εννέα μήνες αργότερα, αφού ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ σκοτώθηκε σε στοχευμένο πλήγμα υπό την ηγεσία του Ισραήλ και με την υποστήριξη των ΗΠΑ το Σάββατο, ο Πούτιν δεν είχε πολλές επιλογές παρά να αντιδράσει. Η δολοφονία φαίνεται να ενεργοποίησε δύο από τα βαθύτερα ένστικτα του Πούτιν: τη ριζωμένη παράνοια για τη δική του πολιτική επιβίωση και μακροημέρευση, και μια ορμή για πολιτική επιβίωση που ορίζεται από τη νίκη επί της Ουκρανίας – όποιο κι αν είναι το κόστος.
Και τα δύο αποτυπώθηκαν σε μια σύντομη ανακοίνωση που αναρτήθηκε στον ιστότοπο του Κρεμλίνου, στην οποία ο Πούτιν καταδίκασε τη δολοφονία του Χαμενεΐ ως «φόνο … που διαπράχθηκε με κυνική παραβίαση όλων των κανόνων της ανθρώπινης ηθικής και του διεθνούς δικαίου». Ήταν μια πιο έντονη αντίδραση από εκείνη που είχε εκφράσει νωρίτερα φέτος μετά τη σύλληψη ενός άλλου μέχρι πρότινος συμμάχου της Ρωσίας, του Νικολάς Μαδούρο της Βενεζουέλας. Κι όμως, αξιοσημείωτα, ο Πούτιν δεν κατονόμασε τις χώρες που βρίσκονταν πίσω από τη δολοφονία.
Νοοτροπία «καταφυγίου»
Στους ρωσικούς κύκλους, ο θάνατος του Χαμενεΐ προκάλεσε συγκρίσεις με την πτώση ενός άλλου δικτάτορα. Βίντεο, τραβηγμένο με κινητό τηλέφωνο, που έδειχνε τον Μουαμάρ Καντάφι της Λιβύης να ξυλοκοπείται μέχρι θανάτου μετά την επέμβαση του ΝΑΤΟ το 2011, άφησε τον Πούτιν «εκτός εαυτού», σύμφωνα με τον καλά διασυνδεδεμένο Ρώσο δημοσιογράφο Μιχαήλ Ζιγκάρ.
«Έδειξαν σε όλο τον κόσμο πώς τον σκότωσαν, καλυμμένο με αίματα», είχε πει τότε ο Πούτιν, εμφανώς οργισμένος, σε τηλεοπτική συνέντευξη Τύπου. «Αυτή είναι η δημοκρατία;» Τον Μάιο του 2012, λίγο μετά την ανατροπή του Καντάφι, ο Πούτιν επέστρεψε στην προεδρία έπειτα από μια θητεία ως πρωθυπουργός. Ανέλαβε τα καθήκοντά του με φαινομενική αποστολή να αποστασιοποιηθεί από τη Δύση και να εξαλείψει την εσωτερική διαφωνία, την οποία κατηγορούσε ότι επιδίωκε να συνεργαστεί με τους εχθρούς της Ρωσίας για να επιτύχει αλλαγή καθεστώτος.
«Ήταν ακριβώς ο θάνατος του Καντάφι που αποτέλεσε σημείο καμπής στη ρωσική πολιτική — τόσο στην εξωτερική όσο και στην εσωτερική», γράφει ο Αλεξάντερ Μπαούνοφ, ανώτερος ερευνητής στο Carnegie Russia Eurasia Center με έδρα το Βερολίνο.
Το γεγονός ότι οι ΗΠΑ και η Ευρώπη επέτρεψαν την τόσο βίαιη ανατροπή ενός παγκόσμιου ηγέτη θεωρήθηκε από τον Πούτιν, πρώην πράκτορα της KGB, ως «η απόλυτη προδοσία», σύμφωνα με τον Μπαούνοφ. Με το πέρασμα των χρόνων, ο Πούτιν έχει βυθιστεί σε ολοένα μεγαλύτερη απομόνωση. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid, ξένοι αξιωματούχοι και Ρώσοι αξιωματούχοι έπρεπε να παραμένουν αρκετά μέτρα μακριά από τον Ρώσο πρόεδρο. Οι επαφές με το κοινό ήταν – και παραμένουν – προσεκτικά σκηνοθετημένες.
Ο αείμνηστος ηγέτης της ρωσικής αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι τον αποκάλεσε χαρακτηριστικά «παππού σε καταφύγιο», αναφερόμενος σε έρευνα της ομάδας του για ένα πολυτελές παλάτι που φέρεται να ανήκει στον Πούτιν και περιλάμβανε δίκτυο σηράγγων σκαμμένων 50 μέτρα κάτω από το έδαφος.
«Θα μας σκοτώσουν»
Τα πρόσφατα γεγονότα φαίνεται πως ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο την παράνοια του Πούτιν. Η ανατροπή δύο συμμάχων της Ρωσίας – του Μαδούρο και του Χαμενεΐ- σε σύντομο χρονικό διάστημα οδήγησε ορισμένους φιλοκρεμλινικούς σχολιαστές να παραβούν έναν άτυπο κανόνα που ίσχυε από την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο: να αποφεύγουν την ανοιχτή κριτική προς τις ΗΠΑ ή τον πρόεδρό τους.
Πρωτοστατώντας, ο πρώην πρόεδρος της Ρωσίας Ντμίτρι Μεντβέντεφ έγραψε ότι η αμερικανική επίθεση στο Ιράν αποκάλυψε «το αληθινό πρόσωπο» του Τραμπ. Ο Ρώσος τηλεοπτικός παρουσιαστής και προπαγανδιστής Βλαντίμιρ Σολοβιόφ κατηγόρησε τις ΗΠΑ ότι συμπεριφέρονται «σαν αρπακτικό», χρησιμοποιώντας τη διπλωματία για να παρασύρουν «το θήραμά τους να χαμηλώσει την άμυνά του πριν βυθίσουν τα δόντια τους στον λαιμό του».
«Καταλαβαίνουμε ότι η συζήτηση για το Ιράν είναι και συζήτηση για τη Ρωσία;» ρώτησε τους τηλεθεατές του. Ο Αλεξάντρ Ντούγκιν, φιλοπολεμικός υπερεθνικιστής διανοητής, προειδοποίησε ότι η Ουάσινγκτον ενδέχεται να σχεδιάζει το ίδιο και για τη Ρωσία. «Ένας-ένας, οι σύμμαχοί μας εξαλείφονται συστηματικά», έγραψε. «Είναι σαφές ποιος είναι ο επόμενος και τι πραγματικά σημαίνουν οι διαπραγματεύσεις με έναν τέτοιο εχθρό», συνέχισε, αναφερόμενος στις εν εξελίξει ειρηνευτικές συνομιλίες με διαμεσολάβηση των ΗΠΑ για την Ουκρανία.
Ο φιλοκρεμλινικός ιστότοπος Segodnya.ru το διατύπωσε ωμά, με άρθρο γνώμης υπό τον τίτλο: «Πώς θα μας σκοτώσουν».
Το βλέμμα στο έπαθλο
Το Κρεμλίνο, αντιθέτως, υιοθέτησε πολύ πιο διπλωματικό τόνο. Μία ημέρα αφότου ο Πούτιν κατήγγειλε τη δολοφονία του Χαμενεΐ, ο εκπρόσωπός του Ντμίτρι Πεσκόφ εξέφρασε «βαθιά απογοήτευση» για την αποτυχία των αμερικανικών συνομιλιών με το Ιράν, ενώ ταυτόχρονα διατύπωσε «βαθιά εκτίμηση» για τις αμερικανικές προσπάθειες διαμεσολάβησης για ειρήνη στην Ουκρανία.
Αλλά, πρόσθεσε, «πρώτα και κύρια, εμπιστευόμαστε μόνο τον εαυτό μας και υπερασπιζόμαστε τα δικά μας συμφέροντα». Το μήνυμα ήταν σαφές: ο Πούτιν δεν πρόκειται να αφήσει τα συναισθήματά του για το Ιράν να σταθούν εμπόδιο στους στόχους του στην Ουκρανία. «Το ισχυρότερο όπλο του σε αυτή τη σύγκρουση ήταν η προθυμία και η ικανότητα της κυβέρνησης Τραμπ να ασκεί πίεση στους Ουκρανούς και στους Ευρωπαίους», δήλωσε ο Σαμ Γκριν, καθηγητής ρωσικής πολιτικής στο King’s College London. «Και συνεπώς δεν υπάρχει απολύτως κανένας λόγος να εγκαταλείψει αυτό το όπλο».
Όποια κι αν είναι τα προσωπικά συναισθήματα του Ρώσου προέδρου, οι πράξεις του τον δείχνουν ως πραγματιστή. «Ο Πούτιν δεν πρόκειται να διακινδυνεύσει την προσωπική του ασφάλεια, την ασφάλεια του καθεστώτος του ή το όραμά του για τη ρωσική εθνική ασφάλεια για να εκτεθεί βοηθώντας τους Ιρανούς, τους Βορειοκορεάτες, τους Κινέζους ή οποιονδήποτε άλλον», είπε ο Γκριν. Για τη Μόσχα, η κρίση στο Ιράν έχει και ορισμένα οφέλη, μεταξύ των οποίων η προοπτική υψηλότερων τιμών πετρελαίου, η διχόνοια μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης των συνεπειών, και μια Ουάσινγκτον αποσπασμένη από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Οι ενέργειες του Τραμπ ενισχύουν επίσης το εσωτερικό και διεθνές αφήγημά του για τους κινδύνους της δυτικής ηγεμονίας.
Επιπλέον, ο Πούτιν διαθέτει έναν αποτρεπτικό παράγοντα που ούτε ο Καντάφι ούτε ο Χαμενεΐ είχαν: το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο. Ωστόσο, τα πυρηνικά όπλα δεν προσφέρουν προστασία από απειλές εκ των έσω. Αν η πτώση συμμαχικών ισχυρών ανδρών οξύνει τους φόβους του Πούτιν, αυτοί πιθανότατα θα επικεντρωθούν λιγότερο σε πυραύλους του ΝΑΤΟ και περισσότερο σε ίντριγκες του παλατιού.
Ο Ρώσος πρόεδρος γνωρίζει όσο κανείς ότι οι δικτάτορες που συσσωρεύουν τόση εξουσία και για τόσο μεγάλο διάστημα όσο ο ίδιος, συνήθως αποχωρούν από την εξουσία με έναν από δύο τρόπους, δήλωσε ο Γκριν. «Είτε υπό σύλληψη είτε σε ένα φέρετρο.»
