Κάθε καλοκαίρι, όταν οι φλόγες μετατρέπουν ολόκληρες περιοχές σε εμπόλεμες ζώνες, η προσοχή στρέφεται αναπόφευκτα στον ουρανό. Εκεί όπου τα πυροσβεστικά αεροσκάφη δίνουν ίσως την πιο κρίσιμη μάχη απέναντι στη φωτιά, μέσα σε ακραίες συνθήκες, ισχυρούς ανέμους, καπνό και ελάχιστο χρόνο αντίδρασης.
Συχνά, η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται γύρω από ένα απλό ερώτημα: «Γιατί δεν αγοράζουμε τα μεγαλύτερα πυροσβεστικά αεροπλάνα του κόσμου;» Η εικόνα ενός αεροσκάφους που μεταφέρει δεκάδες τόνους νερού δημιουργεί εύλογα την εντύπωση ότι αποτελεί την απόλυτη λύση απέναντι στις μεγάλες δασικές πυρκαγιές.
Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη. Στην αεροπυρόσβεση δεν κερδίζει πάντα εκείνος που μεταφέρει το περισσότερο νερό. Κερδίζει εκείνος που μπορεί να φτάσει γρήγορα στο μέτωπο, να επιχειρήσει με ασφάλεια, να τοποθετήσει με ακρίβεια το φορτίο του πάνω στις φλόγες και να επιστρέψει μέσα σε λίγα λεπτά για νέα ρίψη.
Πριν φτάσουμε όμως στην ελληνική εμπειρία και στα Canadair, αξίζει να γνωρίσουμε τους πραγματικούς «γίγαντες» της παγκόσμιας αεροπυρόσβεσης. Αεροσκάφη που εντυπωσιάζουν με το μέγεθος και τις δυνατότητές τους, αλλά ταυτόχρονα αποδεικνύουν ότι στην κατάσβεση των δασικών πυρκαγιών δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε όλες τις χώρες. Γιατί άλλο είναι να επιχειρείς πάνω από τις αχανείς πεδιάδες της Βόρειας Αμερικής ή τις στέπες της Ρωσίας και άλλο πάνω από τις απόκρημνες χαράδρες, τα φαράγγια και τα πευκοδάση της Ελλάδας.
Boeing 747 Supertanker: Ο «βασιλιάς» που έγραψε ιστορία
Όταν το τετρακινητήριο Boeing 747 Supertanker εμφανιζόταν στον ορίζοντα, δύσκολα κάποιος μπορούσε να πιστέψει ότι επρόκειτο για πυροσβεστικό αεροσκάφος. Το πρώην επιβατικό «Jumbo Jet», που για δεκαετίες κυριάρχησε στις υπερατλαντικές πτήσεις, μετατράπηκε σε ένα πραγματικό θηρίο της αεροπυρόσβεσης.
Με δυνατότητα μεταφοράς περίπου 74.000 λίτρων επιβραδυντικού υγρού, ήταν το μεγαλύτερο πυροσβεστικό αεροσκάφος που πέταξε ποτέ επιχειρησιακά. Το φορτίο του ήταν αρκετό για να δημιουργήσει αντιπυρική ζώνη μήκους αρκετών χιλιομέτρων με μία μόνο διέλευση.
Το 747, όμως, δεν σχεδιάστηκε για να επιτίθεται απευθείας στις φλόγες. Η αποστολή του ήταν να δημιουργεί ένα τεράστιο προστατευτικό φράγμα μπροστά από το μέτωπο της πυρκαγιάς, επιβραδύνοντας την εξάπλωσή της μέχρι να επέμβουν οι επίγειες δυνάμεις ή τα μικρότερα αεροσκάφη.Το μέγεθός του ήταν ταυτόχρονα και το μεγαλύτερο μειονέκτημά του. Χρειαζόταν μεγάλα διεθνή αεροδρόμια, εκτεταμένους διαδρόμους και αρκετό χώρο για ασφαλείς ελιγμούς. Παρά τις εντυπωσιακές δυνατότητές του, το υπέρογκο λειτουργικό κόστος και οι περιορισμένες επιχειρησιακές εφαρμογές οδήγησαν τελικά στην απόσυρσή του το 2021.
Θα μπορούσε να επιχειρήσει στην Ελλάδα;
Μόνο θεωρητικά. Στην πράξη, ένα αεροσκάφος τέτοιων διαστάσεων δύσκολα θα μπορούσε να κινηθεί με ασφάλεια πάνω από τα ορεινά συγκροτήματα της Πάρνηθας, της Πίνδου ή της Εύβοιας, όπου οι φωτιές αλλάζουν συνεχώς κατεύθυνση και απαιτούν χαμηλές διελεύσεις με μεγάλη ακρίβεια.
DC-10 Air Tanker: Το ιπτάμενο «τείχος» απέναντι στη φωτιά
Εάν το Boeing 747 αποτέλεσε τον «βασιλιά» της αεροπυρόσβεσης, το DC-10 Air Tanker είναι ίσως το πιο επιτυχημένο βαρύ πυροσβεστικό αεροσκάφος που επιχειρεί μέχρι σήμερα.Το τροποποιημένο επιβατικό αεροσκάφος μεταφέρει περίπου 36.000 λίτρα επιβραδυντικού υγρού, τα οποία απελευθερώνονται με απόλυτα ελεγχόμενο τρόπο μέσω ειδικού συστήματος θυρίδων.Η φιλοσοφία του είναι διαφορετική από αυτή των Canadair.
Το DC-10 δεν επιδιώκει να κατασβήσει άμεσα τη φωτιά. Δημιουργεί μεγάλες αντιπυρικές λωρίδες εκατοντάδων μέτρων μπροστά από το μέτωπο, καθυστερώντας την εξάπλωσή του και δίνοντας πολύτιμο χρόνο στις επίγειες δυνάμεις.
Η τακτική αυτή εφαρμόζεται με εξαιρετικά αποτελέσματα στις δυτικές Ηνωμένες Πολιτείες, όπου οι πυρκαγιές αναπτύσσονται σε τεράστιες δασικές και πεδινές εκτάσεις.
Θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί στην Ελλάδα;
Σε ορισμένες περιπτώσεις ναι.Για παράδειγμα, σε μια μεγάλη πυρκαγιά στον Έβρο ή σε εκτεταμένες πεδινές περιοχές θα μπορούσε να δημιουργήσει αποτελεσματικές αντιπυρικές ζώνες.Στις περισσότερες όμως ελληνικές πυρκαγιές, όπου οι φλόγες κινούνται ανάμεσα σε βουνά, χαράδρες και κατοικημένες περιοχές, η χρησιμότητά του θα ήταν σαφώς πιο περιορισμένη.
Beriev Be-200: Ο ρωσικός γίγαντας που απέδειξε ότι κάθε χώρα χρειάζεται το δικό της εργαλείο
Το καλοκαίρι του 2021, όταν η Ελλάδα βρισκόταν αντιμέτωπη με μία από τις δυσκολότερες αντιπυρικές περιόδους των τελευταίων δεκαετιών, ένα εντυπωσιακό αεροσκάφος προσγειώθηκε στη χώρα στο πλαίσιο της διεθνούς βοήθειας.Ήταν το ρωσικό Beriev Be-200, ένα από τα μεγαλύτερα αμφίβια πυροσβεστικά αεροσκάφη στον κόσμο.Με δυνατότητα μεταφοράς περίπου 12 τόνων νερού, το Beriev προκάλεσε αμέσως θαυμασμό. Για πολλούς αποτέλεσε την απόδειξη ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να αποκτήσει έναν στόλο αντίστοιχων αεροσκαφών.
Η επιχειρησιακή πραγματικότητα, όμως, ήταν διαφορετική.
Το Beriev είναι ένα εξαιρετικό αεροσκάφος. Σχεδιάστηκε όμως για να επιχειρεί πάνω από τις τεράστιες δασικές εκτάσεις και τις επίπεδες στέπες της Ρωσίας, όπου τα μέτωπα αναπτύσσονται σε μεγάλες αποστάσεις και οι χειριστές διαθέτουν άφθονο χώρο για ελιγμούς.
Στην Ελλάδα, όμως, οι πυρκαγιές εξελίσσονται σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον.Οι περισσότεροι μεγάλοι δασικοί όγκοι βρίσκονται πάνω σε απότομες πλαγιές, βαθιές χαράδρες και δύσβατες περιοχές. Εκεί, ο χειριστής δεν χρειάζεται μόνο μεγάλη ποσότητα νερού. Χρειάζεται να κατεβεί χαμηλά μέσα στη χαράδρα, να ευθυγραμμιστεί με ακρίβεια πάνω από τη γραμμή της φωτιάς, να πραγματοποιήσει την ρίψη και να αποχωρήσει αμέσως με ασφάλεια.Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου ένα τόσο μεγάλο αεροσκάφος αρχίζει να χάνει το βασικό του πλεονέκτημα.Το μεγαλύτερο βάρος, η αυξημένη αδράνεια και οι μεγαλύτερες ακτίνες στροφής δεν επιτρέπουν στο Beriev να κινηθεί με την ίδια ευελιξία που διαθέτει ένα Canadair μέσα στις ελληνικές χαράδρες. Πολύ συχνά οι ρίψεις πραγματοποιούνται από μεγαλύτερο ύψος, γεγονός που μειώνει την αποτελεσματικότητά τους, καθώς οι ισχυροί άνεμοι, τα ανοδικά θερμικά ρεύματα και οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες διασκορπίζουν σημαντικό μέρος του νερού πριν αυτό φτάσει στο έδαφος.Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα.Το Beriev δεν είναι λιγότερο ικανό από ένα Canadair. Είναι απλώς ένα αεροσκάφος σχεδιασμένο για διαφορετικό γεωγραφικό περιβάλλον και διαφορετική επιχειρησιακή φιλοσοφία.Στις αχανείς εκτάσεις της Ρωσίας αποτελεί ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό εργαλείο.Στην Ελλάδα, όμως, οι απαιτήσεις είναι εντελώς διαφορετικές.
Martin Mars: Ο θρύλος των 27 τόνων που έγραψε ιστορία
Πολύ πριν εμφανιστούν τα Boeing 747 Supertanker και τα DC-10 Air Tanker, υπήρχε ένα αεροσκάφος που για δεκαετίες θεωρούνταν ο απόλυτος «γίγαντας» της αεροπυρόσβεσης.Το Martin JRM Mars δεν σχεδιάστηκε αρχικά για να καταπολεμά δασικές πυρκαγιές. Κατασκευάστηκε κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως ιπτάμενο μεταγωγικό για το Αμερικανικό Ναυτικό και αργότερα μετατράπηκε σε πυροσβεστικό υδροπλάνο, γράφοντας ιστορία στον Καναδά.Με δυνατότητα μεταφοράς περίπου 27.000 λίτρων νερού, αποτέλεσε για δεκαετίες το μεγαλύτερο επιχειρησιακό υδροπλάνο πυρόσβεσης στον κόσμο. Η εικόνα του να προσθαλασσώνεται σε τεράστιες λίμνες και να απογειώνεται λίγα λεπτά αργότερα με γεμάτες δεξαμενές έγινε σύμβολο της καναδικής αεροπυρόσβεσης.
Παρά τις εντυπωσιακές του δυνατότητες, το Martin Mars απαιτούσε μεγάλες υδάτινες επιφάνειες, εξειδικευμένη υποστήριξη και σημαντικό κόστος συντήρησης. Με την πάροδο του χρόνου, η ηλικία του στόλου και οι αυξημένες απαιτήσεις ασφαλείας οδήγησαν στην απόσυρσή του, αποδεικνύοντας ότι ακόμη και τα πιο εντυπωσιακά αεροσκάφη έχουν συγκεκριμένα επιχειρησιακά όρια.
Ilyushin Il-76: Ο στρατηγικός μεταφορέας που έγινε «πυροσβέστης»
Ελάχιστα αεροσκάφη προκαλούν τόσο μεγάλο δέος όσο το τετρακινητήριο Ilyushin Il-76. Πρόκειται για ένα στρατηγικό μεταγωγικό αεροσκάφος σοβιετικής σχεδίασης, το οποίο χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες από δεκάδες αεροπορίες σε όλο τον κόσμο για τη μεταφορά στρατευμάτων, βαρέος εξοπλισμού και ανθρωπιστικής βοήθειας.Η ρωσική βιομηχανία, αναγνωρίζοντας τις δυνατότητές του, ανέπτυξε το σύστημα VAP-2, το οποίο επιτρέπει στο Il-76 να μετατραπεί μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα σε πυροσβεστικό αεροσκάφος μεγάλης χωρητικότητας.
Στο εσωτερικό της ατράκτου τοποθετούνται δύο ειδικές δεξαμενές συνολικής χωρητικότητας περίπου 42.000 λίτρων νερού ή επιβραδυντικού υγρού, τα οποία μπορούν να απελευθερωθούν μέσα σε λίγα μόλις δευτερόλεπτα, δημιουργώντας ένα τεράστιο «χαλί» νερού πάνω από το μέτωπο της πυρκαγιάς.Το Il-76 έχει χρησιμοποιηθεί επανειλημμένα σε μεγάλες πυρκαγιές στη Ρωσία, στη Σιβηρία, αλλά και σε διεθνείς αποστολές, όπου οι αποστάσεις είναι τεράστιες και οι πυρκαγιές αναπτύσσονται σε επίπεδες ή ημιορεινές εκτάσεις.Θα μπορούσε να επιχειρήσει στην Ελλάδα;Η απάντηση είναι αντίστοιχη με εκείνη του Boeing 747 και του DC-10.Το Il-76 σχεδιάστηκε για να μεταφέρει τεράστια φορτία σε μεγάλες αποστάσεις και όχι για να εκτελεί συνεχείς χαμηλές διελεύσεις μέσα σε στενά φαράγγια και απόκρημνες χαράδρες.Επιπλέον, δεν είναι αμφίβιο. Μετά από κάθε ρίψη πρέπει να επιστρέψει σε αεροδρόμιο για νέο ανεφοδιασμό, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τον χρόνο ανάμεσα στις αποστολές. Σε μια ελληνική πυρκαγιά, όπου η εξέλιξη του μετώπου αλλάζει μέσα σε λίγα λεπτά, αυτή η καθυστέρηση μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη.
Γιατί η Ελλάδα επιλέγει τα Canadair
Αφού γνωρίσει κανείς τους μεγαλύτερους «γίγαντες» της παγκόσμιας αεροπυρόσβεσης, το ερώτημα έρχεται σχεδόν αυθόρμητα.
Γιατί η Ελλάδα συνεχίζει να επενδύει στα Canadair και μάλιστα πρωτοστατεί στην επανεκκίνηση της παραγωγής των νέων CL-515;
Η απάντηση δεν βρίσκεται στο ίδιο το αεροσκάφος. Βρίσκεται στον χάρτη της Ελλάδας.
Η χώρα μας δεν διαθέτει τις αχανείς πεδιάδες της Βόρειας Αμερικής ούτε τις απέραντες στέπες της Ρωσίας. Διαθέτει βουνά που καταλήγουν σχεδόν στη θάλασσα, στενές χαράδρες, φαράγγια, δεκάδες νησιά, χιλιάδες χιλιόμετρα ακτογραμμής και οικισμούς που βρίσκονται κυριολεκτικά μέσα στα δάση.
Σε αυτό το περιβάλλον, η αεροπυρόσβεση δεν είναι υπόθεση όγκου νερού. Είναι υπόθεση ακρίβειας.
Ο χειριστής ενός Canadair καλείται πολλές φορές να πετάξει λίγα μόλις μέτρα πάνω από τις κορυφές των δέντρων, να ακολουθήσει το ανάγλυφο μιας πλαγιάς, να «βουτήξει» μέσα σε μια χαράδρα, να ευθυγραμμιστεί με το μέτωπο της φωτιάς για λίγα δευτερόλεπτα και να πραγματοποιήσει την ρίψη με απόλυτη ακρίβεια.
Αμέσως μετά πρέπει να ανακτήσει ύψος, να απομακρυνθεί με ασφάλεια και μέσα σε λίγα λεπτά να πραγματοποιήσει νέα υδροληψία.
Αυτή η διαδικασία μπορεί να επαναληφθεί πολλές φορές μέσα στην ίδια ώρα.
Και εδώ ακριβώς υπερτερούν τα Canadair. Δεν μεταφέρουν τη μεγαλύτερη ποσότητα νερού στον κόσμο. Μεταφέρουν όμως τη σωστή ποσότητα, στο σωστό σημείο και στον σωστό χρόνο.
Το σημαντικότερο πλεονέκτημά τους είναι η δυνατότητα υδροληψίας χωρίς προσγείωση. Μέσα σε περίπου δώδεκα δευτερόλεπτα γεμίζουν τις δεξαμενές τους από τη θάλασσα ή από μεγάλη λίμνη, εκμεταλλευόμενα το γεγονός ότι στην Ελλάδα η θάλασσα βρίσκεται σχεδόν πάντα σε μικρή απόσταση από τα μεγάλα πύρινα μέτωπα.
Έτσι, αντί για μία μόνο τεράστια ρίψη, μπορούν να πραγματοποιούν αλλεπάλληλες επιθέσεις πάνω στην ίδια εστία, διατηρώντας συνεχή πίεση στη φωτιά. Και αυτό είναι πολλές φορές καθοριστικό.
Ένας ακόμη παράγοντας είναι η ευελιξία. Το μικρότερο μέγεθος των Canadair επιτρέπει στους χειριστές να πραγματοποιούν πολύ πιο κλειστούς ελιγμούς, να ακολουθούν το φυσικό ανάγλυφο και να επιχειρούν εκεί όπου ένα μεγαλύτερο αεροσκάφος θα ήταν αναγκασμένο είτε να διατηρήσει μεγαλύτερο ύψος είτε να εγκαταλείψει εντελώς την προσπάθεια.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών το έχει αποδείξει επανειλημμένα.
Από την Πάρνηθα και την Πεντέλη μέχρι την Εύβοια, τη Χίο, τη Ρόδο και το πρόσφατο Ρέθυμνο, οι περισσότερες μεγάλες ελληνικές πυρκαγιές εξελίχθηκαν σε ιδιαίτερα δύσβατες περιοχές, όπου η επιτυχία εξαρτήθηκε από την ακρίβεια της κάθε ρίψης και όχι από το συνολικό φορτίο νερού.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι Έλληνες χειριστές θεωρούν το Canadair ένα από τα απαιτητικότερα αεροσκάφη στον κόσμο. Οι χαμηλές διελεύσεις, οι ισχυροί άνεμοι, οι απότομες μεταβολές του ανάγλυφου και οι υψηλές θερμοκρασίες αφήνουν ελάχιστα περιθώρια λάθους. Κάθε αποστολή απαιτεί άριστη γνώση του πεδίου, εμπειρία και απόλυτο συντονισμό με τις επίγειες δυνάμεις.
Αναμφισβήτητα λοιπόν, η επιχειρησιακή αξία ενός πυροσβεστικού αεροσκάφους δεν μετριέται μόνο σε λίτρα νερού. Μετριέται στον χρόνο επιστροφής στο μέτωπο, στην ακρίβεια της ρίψης, στην ασφάλεια των χειριστών και στην ικανότητά του να επιχειρεί στο ανάγλυφο για το οποίο σχεδιάστηκε.
Δεν υπάρχει «καλύτερο» πυροσβεστικό αεροσκάφος, υπάρχει το καταλληλότερο.
Η εικόνα ενός Boeing 747, ενός DC-10 ή ενός Ilyushin Il-76 να απελευθερώνει δεκάδες τόνους νερού προκαλεί δέος. Το ίδιο και το επιβλητικό Beriev Be-200 όταν προσθαλασσώνεται για να γεμίσει τις δεξαμενές του.
Η αεροπυρόσβεση, όμως, δεν είναι διαγωνισμός εντυπώσεων. Είναι μια εξαιρετικά απαιτητική επιχειρησιακή αποστολή, όπου κάθε χώρα επιλέγει τα μέσα που ανταποκρίνονται στις δικές της γεωγραφικές και επιχειρησιακές ανάγκες.
Γι’ αυτό και η Ελλάδα δεν επέλεξε ποτέ τους μεγαλύτερους «γίγαντες» του κόσμου. Επέλεξε το αεροσκάφος που μπορεί να επιχειρεί μέσα στις χαράδρες της, να εκμεταλλεύεται τη θάλασσα που την περιβάλλει, να επιστρέφει ξανά και ξανά στο ίδιο μέτωπο και να δίνει στους πυροσβέστες στο έδαφος τον πολύτιμο χρόνο που χρειάζονται.
Και αυτός είναι ο λόγος που, παρά την αδιάκοπη εξέλιξη των βαρέων πυροσβεστικών αεροσκαφών, τα Canadair παραμένουν επί δεκαετίες το σημείο αναφοράς για την ελληνική αεροπυρόσβεση. Δεν είναι τα μεγαλύτερα του κόσμου. Για την Ελλάδα, όμως, είναι ίσως τα αποτελεσματικότερα.
