Υπήρξε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες θρησκευτικές και φιλανθρωπικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα. Η μορφή της, συνδεδεμένη με τα φτωχά σοκάκια της Καλκούτας, τα λευκά και γαλάζια ρούχα των μοναχών του τάγματός της και την αδιάκοπη φροντίδα των ανθρώπων που βρίσκονταν στο περιθώριο, έγινε παγκόσμιο σύμβολο προσφοράς.
Η Μητέρα Τερέζα τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 1979 και σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τον θάνατό της, το 2016, ανακηρύχθηκε Αγία από την Καθολική Εκκλησία. Παράλληλα, όμως, η πορεία της συνοδεύτηκε από έντονες αντιπαραθέσεις, καταγγελίες και ερωτήματα σχετικά με τις συνθήκες σε ορισμένες δομές της, τις σχέσεις της με ισχυρά πρόσωπα και τις συντηρητικές απόψεις της.
Πίσω από το σύμβολο, επομένως, υπάρχει μια ιστορία πολύ πιο σύνθετη από την εικόνα της γυναίκας που αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή της στη φιλανθρωπία.
Από τα Σκόπια στην Ινδία: Η αρχή μιας ζωής αφιερωμένης στην πίστη
Η Ανιέζε Γκόντσε Μπογιάτζιου, όπως ήταν το κοσμικό της όνομα, γεννήθηκε στις 26 Αυγούστου 1910 στα Σκόπια, τότε τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σε οικογένεια αλβανικής καταγωγής.
Η απώλεια του πατέρα της, όταν ήταν μόλις οκτώ ετών, σημάδεψε τα παιδικά της χρόνια. Από πολύ μικρή αισθάνθηκε ότι η ζωή της θα ήταν αφιερωμένη στη θρησκευτική αποστολή και, σύμφωνα με τις βιογραφικές αναφορές, ήδη από την ηλικία των 12 ετών είχε αποφασίσει να γίνει μοναχή.
Το 1928, σε ηλικία 18 ετών, εγκατέλειψε την οικογένειά της και ταξίδεψε στην Ιρλανδία, όπου εντάχθηκε στο μοναχικό τάγμα της Λορέτο. Η παραμονή της στο Δουβλίνο ήταν σύντομη. Λίγο αργότερα αναχώρησε για την Ινδία, προκειμένου να εργαστεί ως εκπαιδευτικός.
Εκεί θα περνούσε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της και θα δημιουργούσε την προσωπικότητα που έμελλε να γίνει γνωστή σε ολόκληρο τον κόσμο ως Μητέρα Τερέζα.
Η Καλκούτα αλλάζει τα πάντα
Αρχικά εργάστηκε ως δασκάλα, όμως η καθημερινή επαφή της με τη φτώχεια της Καλκούτας την οδήγησε σταδιακά σε μια διαφορετική κατεύθυνση.
Το 1948 έλαβε την ινδική υπηκοότητα και αποφάσισε να εγκαταλείψει τη μέχρι τότε ζωή της για να αφιερωθεί στους φτωχούς και στους ανθρώπους που δεν είχαν πρόσβαση σε στοιχειώδη φροντίδα.
Δύο χρόνια αργότερα ιδρύθηκε επίσημα το τάγμα «Ιεραπόστολοι της Φιλανθρωπίας», γύρω από το οποίο συγκεντρώθηκαν γυναίκες που μοιράζονταν το ίδιο όραμα.
Η δράση τους επεκτάθηκε γρήγορα. Δημιουργήθηκαν δομές για ανθρώπους που αντιμετώπιζαν ακραία φτώχεια, ασθένειες, αναπηρίες και κοινωνικό αποκλεισμό. Κέντρα φροντίδας, σχολεία και δομές για ηλικιωμένους, άστεγους και ετοιμοθάνατους αποτέλεσαν μέρος ενός δικτύου που με τα χρόνια εξαπλώθηκε πέρα από την Ινδία.
Από τη «Πόλη της Ειρήνης» στο Νόμπελ
Η δράση της Μητέρας Τερέζας άρχισε να αποκτά διεθνή αναγνώριση.
Το 1963 η ινδική κυβέρνηση της απένειμε το Padma Shri, μία από τις σημαντικότερες πολιτειακές διακρίσεις της χώρας για την προσφορά της στην κοινωνία.
Έναν χρόνο αργότερα, κατά την επίσκεψή του στην Ινδία, ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ της παραχώρησε το επίσημο αυτοκίνητό του. Η Μητέρα Τερέζα επέλεξε να το διαθέσει σε δημοπρασία, προκειμένου τα έσοδα να ενισχύσουν το έργο της.
Το αποκορύφωμα της διεθνούς αναγνώρισης ήρθε το 1979, όταν τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης για τη συμβολή της στην αντιμετώπιση της φτώχειας και της ανθρώπινης δυστυχίας.
Τα χρήματα του βραβείου, ύψους περίπου 192.000 δολαρίων, αποφάσισε να τα διαθέσει για την υποστήριξη φτωχών ανθρώπων στην Ινδία.
Η γυναίκα πίσω από το παγκόσμιο σύμβολο
Η Μητέρα Τερέζα έγινε σταδιακά μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της εποχής της. Φωτογραφίες της να προσεύχεται, να κρατά στα χέρια της άρρωστους ή να συνομιλεί με ανθρώπους που ζούσαν σε συνθήκες εξαθλίωσης ταξίδεψαν σε όλο τον κόσμο.
Η ίδια επέμενε ότι η προσφορά δεν θα έπρεπε να εξαρτάται από τη θρησκευτική ταυτότητα εκείνου που δεχόταν βοήθεια. Το μήνυμά της ήταν πως ο άνθρωπος μπορούσε να επιστρέψει στην κοινωνία καλύτερος πιστός της δικής του θρησκείας, χωρίς να χρειάζεται να αλλάξει πίστη.
Αυτή ακριβώς η προσέγγιση συνέβαλε σημαντικά στη δημιουργία της εικόνας μιας γυναίκας που έβαζε την ανθρώπινη ανάγκη πάνω από τις θρησκευτικές διαφορές.
Η άλλη πλευρά της ιστορίας
Η παγκόσμια φήμη, ωστόσο, έφερε μαζί της και αυξανόμενο έλεγχο.
Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών της ζωής της, αλλά και μετά τον θάνατό της, δημοσιογράφοι και ερευνητές διατύπωσαν σοβαρές επικρίσεις για τις συνθήκες που επικρατούσαν σε ορισμένες δομές του τάγματός της.
Ρεπορτάζ και μαρτυρίες έκαναν λόγο για ανεπαρκείς συνθήκες υγιεινής και περίθαλψης, καθώς και για πρακτικές που θεωρήθηκαν προβληματικές στην αντιμετώπιση ασθενών και παιδιών.
Οι επικριτές της υποστήριξαν επίσης ότι η τεράστια οικονομική υποστήριξη που συγκέντρωνε το τάγμα δεν συνοδευόταν πάντα από αντίστοιχη διαφάνεια ως προς τον τρόπο αξιοποίησής της.
Οι καταγγελίες αυτές δεν έσβησαν την εικόνα της ως συμβόλου φιλανθρωπίας, αλλά έκαναν την ιστορία της σαφώς πιο περίπλοκη.
Οι αμφιλεγόμενες φιλίες και οι πολιτικές σχέσεις
Ένα ακόμη κεφάλαιο της κριτικής αφορά τις σχέσεις της με ισχυρά και αμφιλεγόμενα πολιτικά πρόσωπα.
Η Μητέρα Τερέζα είχε κατηγορηθεί ότι διατηρούσε σχέσεις με τον πρώην δικτάτορα της Αϊτής Ζαν-Κλοντ Ντιβαλιέ, ενώ δέχθηκε επίσης επικρίσεις για την αποδοχή χρημάτων από πρόσωπα που είχαν εμπλακεί σε οικονομικές υποθέσεις.
Οι υποστηρικτές της απαντούσαν ότι η μοναχή ενδιαφερόταν πρωτίστως για το αν τα χρήματα μπορούσαν να μετατραπούν σε βοήθεια για τους ανθρώπους που είχαν ανάγκη, ανεξάρτητα από την προέλευση των δωρεών.
Το ζήτημα, ωστόσο, παρέμεινε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία της κληρονομιάς της.
Οι απόψεις της για την άμβλωση και τα δικαιώματα των γυναικών
Ακόμη μεγαλύτερη συζήτηση προκάλεσαν οι συντηρητικές κοινωνικές θέσεις της.
Η Μητέρα Τερέζα ήταν έντονα αντίθετη στην άμβλωση και θεωρούσε την προστασία της αγέννητης ζωής βασικό ζήτημα ειρήνης και ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η στάση αυτή την έφερε αντιμέτωπη με οργανώσεις και πρόσωπα που υποστήριζαν τα αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών. Ιδιαίτερα έντονη ήταν η κριτική για δηλώσεις της σχετικά με γυναίκες που είχαν μείνει έγκυες έπειτα από βιασμό.
Έτσι, δίπλα στην εικόνα της ανιδιοτελούς μοναχής συνυπήρχε εκείνη μιας γυναίκας με αυστηρές και βαθιά συντηρητικές αντιλήψεις για την κοινωνία και την οικογένεια.
Η τελευταία πράξη και η αγιοποίηση
Η Μητέρα Τερέζα πέθανε στις 5 Σεπτεμβρίου 1997, σε ηλικία 87 ετών, στην Καλκούτα. Η κηδεία της πραγματοποιήθηκε με τιμές που αντανακλούσαν το τεράστιο διεθνές αποτύπωμά της.
Η Καθολική Εκκλησία ξεκίνησε σχετικά σύντομα τη διαδικασία αγιοποίησής της. Το 2003 ανακηρύχθηκε Οσία και στις 4 Σεπτεμβρίου 2016 ο Πάπας Φραγκίσκος την ανακήρυξε Αγία.
Η αγιοποίησή της αποτέλεσε ένα σημαντικό γεγονός για την Καθολική Εκκλησία, αλλά παράλληλα αναζωπύρωσε τη συζήτηση για τις αμφιλεγόμενες πτυχές του έργου της.
Μια κληρονομιά που παραμένει ανοιχτή σε συζήτηση
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη γέννησή της, η Μητέρα Τερέζα εξακολουθεί να προκαλεί θαυμασμό, αλλά και ερωτήματα.
Για εκατομμύρια ανθρώπους παραμένει η μοναχή που επέλεξε να σταθεί δίπλα στους φτωχούς και στους ανθρώπους που κανείς άλλος δεν ήθελε να φροντίσει. Για τους επικριτές της, η εικόνα αυτή δεν μπορεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από τις καταγγελίες για τις δομές της, τις επιλογές της και τις σχέσεις της με ισχυρούς ανθρώπους.
Ίσως, τελικά, αυτή να είναι και η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας της: η Μητέρα Τερέζα δεν έμεινε στην ιστορία μόνο ως σύμβολο αγιότητας, αλλά και ως μια προσωπικότητα που εξακολουθεί να προκαλεί συζήτηση για το τι σημαίνει φιλανθρωπία, πίστη και κοινωνική προσφορά.
