Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες υπάρχουν ρεαλιστικές προοπτικές, με χρονοδιάγραμμα που δείχνει το φθινόπωρο του 2026 ως πιθανή επανέναρξη της λειτουργίας της.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Βρισκόμαστε σε καλό δρόμο
Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης, ιστορικό σύμβολο της Ορθοδοξίας και της πνευματικής κληρονομιάς στην Κωνσταντινούπολη, φυτώριο ανάδειξης ιεραρχών και δεξαμενή σκέψης, φαίνεται πως βρίσκεται κοντά στην επανεκκίνησή της. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες υπάρχουν ρεαλιστικές προοπτικές ανοίγματος, με χρονοδιάγραμμα που δείχνει το φθινόπωρο του 2026 ως πιθανή επανέναρξη.
Για πρώτη φορά δε μετά το κλείσιμό της το 1971, με απόφαση της τότε τουρκικής κυβέρνησης, που υπάρχει ισχυρή πολιτική και διπλωματική βούληση, με διεθνή στήριξη (ιδίως από τις ΗΠΑ). Η ιστορία των διαπραγματεύσεων πάντως είναι μακρά. Από ευσεβής πόθος μέχρι διαπραγματευτικό χαρτί, οι συζητήσεις για την επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης υπήρξαν πολυκύμαντες
Τον περασμένο Μάϊο ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ανακοίνωσε ότι η επαναλειτουργία της Σχολής της Χάλκης είναι σε καλό δρόμο και ήδη έχουν ξεκινήσει οι συνομιλίες με το υπουργείο Παιδείας της Τουρκίας μετά το πράσινο φως που άναψε ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Μάλιστα όπως είπε ο κ Βαρθολομαίος η Σχολή αναμένεται να δεχθεί τους πρώτους φοιτητές τον Σεπτέμβριο του 2026.
Στην προ μηνών συνάντησή Τράμπ-Ερντογάν στην Ουάσιγκον, ο Αμερικανός πρόεδρος φέρεται να έθεσε το θέμα της επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης με τον πρόεδρο της Τουρκίας να δηλώνει ότι «θα κάνει ό,τι χρειάζεται» για την επαναλειτουργία της.
Προ ημερών ο Αμερικανός πρέσβης στην Τουρκία, Τομ Μπάρακ, δήλωσε ότι υπάρχει στόχος η Σχολή να επαναλειτουργήσει τον Σεπτέμβριο του 2026. Μια δήλωση όμως που προκάλεσε την αντίδραση του Ντεβλέτ Μπαχτσελί , του σκληροπυρηνικού κυβερνητικού εταίρου του Τούρκου προέδρου. Ο Μπαχτσελί σημείωσε πως την απόφαση για την επαναλειτουργία της Σχολής θα λάβει (αν λάβει) η τουρκική κυβέρνηση και «όχι η κυβέρνηση των ΗΠΑ».
Το κλειδί, πάντως για το άνοιγμα της Σχολής, δεν είναι τεχνικό αλλά νομικό και κυρίως πολιτικό: απαιτείται μια νομική λύση σε σχέση με το καθεστώς της ιδιωτικής ανώτατης εκπαίδευσης και τον τρόπο εποπτείας/αυτονομίας της Σχολής ,θέματα που συνδέονται άμεσα με την εσωτερική πολιτική ισορροπία στην Τουρκία.
Η Θεολογική Σχολής της Χάλκης διακόπηκε πρακτικά το 1971, όταν μια απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Τουρκίας (εκδόθηκε επί κυβερνήσεως του Νιχάτ Ερίμ , ο οποίος είχε ανέλθει στην εξουσία μετά από στρατιωτικό πραξικόπημα) ακύρωσε διατάξεις του νόμου περί ιδιωτικής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και οδήγησε στον τερματισμό λειτουργίας όλων των ιδιωτικών ανώτατων ιδρυμάτων που δεν συσχετίζονταν με κρατικά πανεπιστήμια. Η σχολή έκτοτε παρέμεινε κλειστή ως εκπαιδευτικό ίδρυμα.
Το νομικό πλαίσιο της ανώτατης εκπαίδευσης στην Τουρκία απαιτεί προσαρμογές για να επιτραπεί η λειτουργία της Σχολής ως ιδιωτικού ή ειδικού χαρακτήρα ιδρύματος. Για να επαναλειτουργήσει ως πλήρες θεολογικό εκπαιδευτικό ίδρυμα θα χρειασθούν αποφάσεις που θα επιτρέψουν την ειδική μορφή λειτουργίας της. Αν αυτές ληφθούν — και εξαρτώνται από την πολιτική βούληση στην Τουρκία — τότε η Χάλκη θα μπορούσε να αποτελέσει και πάλι πυρήνα θεολογικής παιδείας και εκκλησιαστικής διακονίας.
Οκτώβριος του 1844
Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης ιδρύθηκε επισήμως την 1η Οκτωβρίου 1844 στον χώρο της μονής της Αγίας Τριάδας στο νησί Χάλκη (τουρκ. Heybeliada), μία από τις Πριγκηπονήσους της Προποντίδας. Στεγαζόταν αρχικά στη Μονή της Αγίας Τριάδας, στο νησί Χάλκη (τουρκ. Heybeliada), η οποία είχε ιδρυθεί από τον Πατριάρχη Φώτιο Α΄ της Κωνσταντινούπολης.
Η ίδρυσή της οφείλεται στην πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριάρχη Γερμανού 15ου και στόχο είχε τη συγκρότηση ενός μόνιμου θεολογικού κέντρου που θα τροφοδοτούσε με κληρικούς και θεολόγους την Ορθόδοξη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης και ευρύτερα. Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης στάθηκε πρότυπο για την συγκρότηση και λειτουργία θεολογικών σχολών όπως αυτή των Ιεροσολύμων, της Αμερικής, της Αυστραλίας. Την ίδια χρονιά που λειτούργησε η Χάλκη λειτούργησαν και η Ριζάρειος, η Θεολογική Πανεπιστημίου Αθηνών, η Θεολογική του ΑΠΘ και άλλες στο Κίεβο, το Καζακστάν και τη Μόσχα που λειτούργησαν μέχρι το 1917
Η Σχολή άνοιξε επισήμως τις πύλες της στην θεολογική επιστήμη την 8η Οκτωβρίου του 1844, με πρώτο Σχολάρχη της τον λόγιο κληρικό Κωνσταντίνο Τυπάλδο, ο οποίος δίδαξε φιλοσοφία και θεολογία και συνέβαλε στη δημιουργία της βιβλιοθήκης της σχολής το 1853. Από το ξεκίνημά της η Σχολή λειτούργησε ως ανώτερο θεολογικό εκπαιδευτικό ίδρυμα (με αρχικά επτά τάξεις — τέσσερις δευτεροβάθμιες και τρεις θεολογικές) και σύντομα έγινε κέντρο εκπαίδευσης και πνευματικής ζωής για την ελληνόφωνη ορθόδοξη κοινότητα της Οθωμανικής και, αργότερα, της τουρκικής επικράτειας. Το κτήριο με την χαρακτηριστική νεοκλασική όψη και η βιβλιοθήκη της συγκέντρωσαν μεγάλο αριθμό τόμων και χειρογράφων.
Σκοπός της ίδρυσής της ήταν η επιστημονική κατάρτιση και η μόρφωση κυρίως κληρικών, αλλά και λαϊκών. Η Σχολή υπήρξε ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα στο οποίο διδάσκονταν τα μαθήματα του ωρολογίου προγράμματος, σε συνδυασμό με τον καθημερινό εκκλησιασμό, τη βυζαντινή μουσική, το Πατριαρχικό τυπικό. Θεολόγοι, ιερείς, επίσκοποι και πατριάρχες φοίτησαν στα θρανία της, συμπεριλαμβανομένου του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Στα 127 χρόνια λειτουργίας της, ανέδειξε 343 επισκόπους από τους οποίους 12 έγιναν Οικουμενικοί Πατριάρχες, 2 Πατριάρχες Αλεξανδρείας, 2 Πατριάρχες Αντιοχείας, 4 Αρχιεπίσκοποι Αθηνών και ένας Αρχιεπίσκοπος Τιράνων.
Στους βαλκανικού πολέμους υπάρχουν σημαντικές επιπτώσεις στη λειτουργία της σχολής και από το 1916 οι φοιτητές υποχρεώνονται να υπηρετούν στον τουρκικό στρατό. Μετά τον πόλεμο η σχολή επιτάσσεται και εγκαθίστανται Γερμανοί αιχμάλωτοι και τραυματίες. Με την ανακήρυξη της τουρκικής δημοκρατίας το 1923 η σχολή αναδιοργανώνεται και μπαίνει σε μια φάση που κρατά μέχρι το 1951. Στη διάρκεια του Β’ παγκοσμίου πολέμου κινδύνευσε να κλείσει (λόγω των νέων μέτρων που επιβλήθηκαν στις μειονότητες). Από το 1951 έως το 1971 μετά από τις προσπάθειες του Πατριαρχείου η σχολή μπαίνει στην τέταρτη φάση της. Το 1951 εγκρίνεται ο πρώτος κανονισμός της από το Τουρκικό Υπουργείο παιδείας που επικυρώθηκε από την ιερά Σύνοδο.
Σεισμός
Πενήντα χρόνια μετά την ίδρυσή της η Σχολή υπέστη σοβαρές ζημιές από τον μεγάλο σεισμό της περιοχής του Μαρμαρά στις 10 Ιουλίου 1894. Σχεδόν όλα τα κτίσματα της μονής και της σχολής καταστράφηκαν, εκτός από την παλαιά εκκλησία του 17ου αιώνα. Τα κτήρια ανακαινίστηκαν και ένα νέο συγκρότημα, σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Περικλή Φωτιάδη, εγκαινιάστηκε το 1896. Η σημερινή μορφή της Ιεράς Μονής και της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης οφείλεται στην προσφορά του μεγάλου ευεργέτη Παύλου Σκυλίτση Στεφάνοβικ που ανέθεσε στον αρχιτέκτονα Περικλή Φωτιάδη την οικοδόμηση των νέων εγκαταστάσεων. Οι εκτεταμένες επισκευές και αναστηλώσεις διήρκησαν 17 μήνες.
Το σημερινό λαμπρό κτίριο, σε ρυθμό νεοκλασικό με αέρα βυζαντινό και με τάση προς τη σύγχρονη αρχιτεκτονική σε σχήμα Π, προς τιμήν του μεγάλου ευεργέτη του κτιρίου Παύλου Σκυλίτση (αρχικό το γράμμα Π) περιλαμβάνει δύο ορόφους και ισόγειο. Το κτίριο της Σχολής σώζεται μέχρι σήμερα ακέραιο.
