Για περισσότερο από μισό αιώνα, η στρατηγική σχέση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση – και αργότερα τη Ρωσία – στηριζόταν σε ένα πυκνό πλέγμα συμφωνιών που όριζαν όρια, κανόνες και διαδικασίες διαφάνειας γύρω από τα πυρηνικά οπλοστάσια. Οι συμφωνίες αυτές δεν περιόριζαν μόνο αριθμούς· προέβλεπαν επιτόπιους ελέγχους, ανταλλαγές δεδομένων και τακτικές επιθεωρήσεις, οι οποίες πραγματοποιούνταν έως και δεκαοκτώ φορές ετησίως από κάθε πλευρά.
Με τη λήξη της συνθήκης New START, το σύστημα αυτό παύει πλέον να υφίσταται. Οι δύο μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις του πλανήτη βρίσκονται χωρίς δεσμευτικούς περιορισμούς σε μια περίοδο διεθνούς αστάθειας που συγκρίνεται, ως προς την ένταση, με τις πιο σκοτεινές στιγμές μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Από την αποτροπή στον έλεγχο εξοπλισμών
Η πρώτη οργανωμένη προσπάθεια ελέγχου των στρατηγικών πυρηνικών ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1970.
Η συμφωνία SALT I του 1972 καθόρισε ανώτατα όρια στους στρατηγικούς εκτοξευτές – διηπειρωτικούς βαλλιστικούς πυραύλους και πυραύλους υποβρυχίων – χωρίς όμως να απαιτεί πραγματικές μειώσεις. Παράλληλα, η συνθήκη ABM περιόρισε τα αντιπυραυλικά συστήματα, αποτρέποντας την ανάπτυξη εκτεταμένων αμυντικών «ασπίδων» που θα μπορούσαν να πυροδοτήσουν νέα κούρσα εξοπλισμών.
Η SALT II το 1979 επιχείρησε αυστηρότερα όρια και περιορισμούς στους πυραύλους πολλαπλών ανεξάρτητων κεφαλών. Αν και δεν επικυρώθηκε από το αμερικανικό Κογκρέσο, εφαρμόστηκε σε σημαντικό βαθμό μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980.
Η ουσιαστική τομή ήρθε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η START I του 1991 προέβλεψε βαθιές μειώσεις στρατηγικών πυρηνικών και εισήγαγε εκτεταμένους μηχανισμούς επαλήθευσης: επιτόπιες επιθεωρήσεις, ανταλλαγή τηλεμετρικών στοιχείων και ειδοποιήσεις δοκιμών. Θεωρείται το πιο ολοκληρωμένο καθεστώς ελέγχου πυρηνικών που εφαρμόστηκε ποτέ.
Η START II, που στόχευε στην κατάργηση των πολλαπλών κεφαλών στους χερσαίους πυραύλους, δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ, καθώς η Ρωσία αποσύρθηκε μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συνθήκη ABM το 2002.
Την ίδια περίοδο, η συμφωνία SORT περιόρισε αριθμητικά τις ανεπτυγμένες κεφαλές, χωρίς όμως μηχανισμούς επιθεώρησης, μειώνοντας την πρακτική της αξία.
Η τελευταία γραμμή διαφάνειας
Η New START του 2010 σχεδιάστηκε για να αποκαταστήσει τη διαφάνεια που είχε χαθεί.
Έθεσε όριο:
- 1.550 ανεπτυγμένες στρατηγικές κεφαλές
- 700 ανεπτυγμένους εκτοξευτές
- 800 συνολικά εκτοξευτικά συστήματα
Προέβλεπε επιτόπιους ελέγχους, ανταλλαγές δεδομένων δύο φορές τον χρόνο και μόνιμα κανάλια ειδοποίησης. Το 2021 παρατάθηκε για πέντε χρόνια.
Ωστόσο, μετά το 2022 το πλαίσιο άρχισε να διαλύεται: οι επιθεωρήσεις ανεστάλησαν και το 2023 η Ρωσία ανακοίνωσε μονομερή αναστολή συμμετοχής. Με τη σημερινή λήξη της συνθήκης, δεν υπάρχει καμία συμφωνία αντικατάστασης, αφήνοντας τον κόσμο – έπειτα από περισσότερα από πενήντα χρόνια – χωρίς βασικό μηχανισμό πυρηνικού ελέγχου.
Η παγκόσμια πυρηνική εικόνα
ΗΠΑ και Ρωσία εξακολουθούν να κατέχουν τη συντριπτική πλειονότητα των πυρηνικών όπλων:
- Ρωσία: περίπου 5.500 κεφαλές, εκ των οποίων ~1.600 ανεπτυγμένες
- ΗΠΑ: περίπου 5.200 κεφαλές, εκ των οποίων ~1.700 ανεπτυγμένες
Οι υπόλοιπες βρίσκονται σε εφεδρεία ή προς απόσυρση.
Παράλληλα, αναδύεται ένας τρίτος πόλος. Η Κίνα διαθέτει περίπου 500 κεφαλές και επεκτείνει γρήγορα τις υποδομές διηπειρωτικών πυραύλων. Η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο διατηρούν μικρότερα αλλά σταθερά αποτρεπτικά οπλοστάσια, ενώ Ινδία, Πακιστάν, Ισραήλ και Βόρεια Κορέα παραμένουν εκτός δεσμευτικών πλαισίων ελέγχου.
Μια νέα εποχή αβεβαιότητας
Μετά τη New START δεν υφίσταται καμία ενεργή νομικά δεσμευτική συμφωνία περιορισμού στρατηγικών πυρηνικών μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας. Οι ανταλλαγές δεδομένων έχουν διακοπεί, οι επιθεωρήσεις έχουν σταματήσει και η παρακολούθηση βασίζεται αποκλειστικά σε εθνικά μέσα.
Το κενό αυτό συμπίπτει με:
- εκσυγχρονισμό της πυρηνικής τριάδας σε ΗΠΑ και Ρωσία
- ανάδειξη της Κίνας ως τρίτης μεγάλης πυρηνικής δύναμης
- συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία και επαναφορά της πυρηνικής ρητορικής
Το διεθνές σύστημα εισέρχεται έτσι σε περίοδο μειωμένης διαφάνειας και αυξημένων κινδύνων, πρωτόγνωρη για την εποχή μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.
Η ανάγκη για νέο πλαίσιο
Οι προηγούμενες συμφωνίες δεν εξασφάλισαν από μόνες τους την ισορροπία. Ωστόσο, σε μια περίοδο όπου η διεθνής εμπιστοσύνη βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα – τόσο απέναντι στη Μόσχα όσο και απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες – μια νέα συμφωνία θα μπορούσε να αποτελέσει το πρώτο ρεαλιστικό θετικό μήνυμα προς τον κόσμο μετά από χρόνια έντασης.
Χωρίς αυτήν, η πυρηνική σταθερότητα επιστρέφει σε μια εποχή όπου οι περιορισμοί είναι λιγότεροι, η διαφάνεια μικρότερη και η αβεβαιότητα μεγαλύτερη από οποιαδήποτε στιγμή των τελευταίων δεκαετιών.
