Στις 10 Ιουλίου 1925 άρχισε στο μικρό Ντέιτον του Τενεσί μία από τις πιο εμβληματικές δικαστικές υποθέσεις του 20ού αιώνα. Η λεγόμενη «Δίκη του Πιθήκου» (Scopes Monkey Trial) δεν αφορούσε ένα κοινό ποινικό αδίκημα, αλλά το δικαίωμα ενός καθηγητή να διδάσκει στους μαθητές του τη θεωρία της εξέλιξης του Καρόλου Δαρβίνου.
Στο εδώλιο βρέθηκε ο νεαρός καθηγητής Βιολογίας Τζον Τόμας Σκόουπς, επειδή παρέβη τον περίφημο Νόμο Μπάτλερ, ο οποίος απαγόρευε τη διδασκαλία οποιασδήποτε θεωρίας αμφισβητούσε τη βιβλική αφήγηση για τη δημιουργία του ανθρώπου.
Ο νόμος που έβαλε την επιστήμη στο εδώλιο
Λίγους μήνες πριν από τη δίκη, η Βουλή της Πολιτείας του Τενεσί είχε εγκρίνει τον Νόμο Μπάτλερ, απαγορεύοντας στους εκπαιδευτικούς των δημόσιων σχολείων να διδάσκουν ότι ο άνθρωπος εξελίχθηκε από προγενέστερες μορφές ζωής.
Η διάταξη εξέφραζε τη βαθιά επιρροή που ασκούσαν στις πολιτείες του αμερικανικού Νότου οι θρησκευτικοί κύκλοι, οι οποίοι υποστήριζαν ότι η δημιουργία του ανθρώπου αποτελεί αποκλειστικά έργο του Θεού, όπως περιγράφεται στη Γένεση.
Ο Σκόουπς επέλεξε συνειδητά να αγνοήσει τον νόμο, διδάσκοντας στους μαθητές του τη θεωρία της εξέλιξης. Η απόφασή του οδήγησε στην ποινική του δίωξη και σε μία δίκη που πολύ γρήγορα ξεπέρασε τα όρια μιας τοπικής δικαστικής διαμάχης.
Η πρώτη «δίκη-υπερθέαμα» της αμερικανικής ιστορίας
Το μέχρι τότε άγνωστο Ντέιτον μετατράπηκε μέσα σε λίγες ημέρες στο επίκεντρο της αμερικανικής επικαιρότητας.
Εκατοντάδες δημοσιογράφοι κατέκλυσαν την πόλη, ενώ για πρώτη φορά στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών δικαστική διαδικασία μεταδιδόταν ζωντανά μέσω ραδιοφώνου, επιτρέποντας σε εκατομμύρια πολίτες να παρακολουθούν τις εξελίξεις.
Τα δικαστικά έξοδα του καθηγητή ανέλαβε η Αμερικανική Ένωση Πολιτικών Ελευθεριών (ACLU), ενώ την υπεράσπισή του ανέλαβε ο θρυλικός ποινικολόγος Κλάρενς Ντάροου.
Απέναντί του βρέθηκε ο διάσημος πολιτικός και υπέρμαχος του δημιουργισμού Ουίλιαμ Τζένινγκς Μπράιαν, σε μια αντιπαράθεση που εξελίχθηκε σε σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για τον κόσμο.
Η μάχη επιστήμης και θρησκείας
Η υπεράσπιση επιχείρησε να αποδείξει ότι ο νόμος ήταν αντισυνταγματικός, υποστηρίζοντας πως επέβαλλε θρησκευτικές αντιλήψεις στη δημόσια εκπαίδευση. Το αίτημα απορρίφθηκε.
Στη συνέχεια, ο Ντάροου κάλεσε ως μάρτυρα τον ίδιο τον Μπράιαν και, μέσα από μια σειρά ερωτήσεων για τη Βίβλο και την κυριολεκτική ερμηνεία της, κατάφερε να τον φέρει σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση, κερδίζοντας τις εντυπώσεις τόσο του ακροατηρίου όσο και του Τύπου.
Οι υψηλές θερμοκρασίες ανάγκασαν μάλιστα το δικαστήριο να συνεχίσει τη διαδικασία στον προαύλιο χώρο, κάτω από τα δέντρα, εικόνα που έμεινε στην αμερικανική ιστορία.
Η καταδίκη και η δικαίωση δύο χρόνια αργότερα
Στις 21 Ιουλίου 1925 οι ένορκοι έκριναν ένοχο τον Τζον Σκόουπς, ενώ ο δικαστής του επέβαλε πρόστιμο 100 δολαρίων, ποσό ιδιαίτερα υψηλό για την εποχή.
Η υπόθεση όμως δεν τελείωσε εκεί.
Το 1927 το Ανώτατο Δικαστήριο του Τενεσί ακύρωσε την καταδίκη για καθαρά διαδικαστικούς λόγους, κρίνοντας ότι το πρόστιμο έπρεπε να είχε επιβληθεί από τους ενόρκους και όχι από τον δικαστή.
Ωστόσο, δεν αμφισβήτησε τη συνταγματικότητα του Νόμου Μπάτλερ, ο οποίος παρέμεινε σε ισχύ μέχρι το 1967, όταν τελικά καταργήθηκε.
Μια δίκη που εξακολουθεί να επηρεάζει τις ΗΠΑ
Σχεδόν έναν αιώνα μετά, η περίφημη «Δίκη του Πιθήκου» εξακολουθεί να διδάσκεται στις νομικές σχολές και στα τμήματα Ιστορίας ως μία από τις σημαντικότερες δίκες στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η υπόθεση δεν ανέδειξε μόνο τα όρια ανάμεσα στην επιστήμη, τη θρησκεία και την ελευθερία της εκπαίδευσης, αλλά άνοιξε και μια δημόσια συζήτηση που, σε διαφορετικές μορφές, συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Η αντιπαράθεση ανάμεσα στη θεωρία της εξέλιξης και στις αντιλήψεις περί θεϊκής δημιουργίας εξακολουθεί να επηρεάζει το εκπαιδευτικό σύστημα και τον δημόσιο διάλογο σε αρκετές αμερικανικές πολιτείες, αποδεικνύοντας ότι η «Δίκη του Πιθήκου» δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά μια διαμάχη που παραμένει επίκαιρη.
με στοιχεία και από το Σαν Σήμερα
