Η συντριβή του Phantom στην Τανάγρα και ο θάνατος των δύο Ιπταμένων της 338 Μοίρας «Άρης» άνοιξαν, όπως σημειώνει ο Βασίλης Σκουλαράκος στην εφημερίδα «Political»,πέρα από τη διερεύνηση των αιτιών του δυστυχήματος, βαθύτερες συζητήσεις που απαιτούν σαφείς θέσεις ώστε να μη δημιουργούνται εντυπώσεις και παρερμηνείες.

Ποιος ο λόγος να συμμετέχει η Πολεμική Αεροπορία σε ένα air show; Έπρεπε ένα F-4 αυτής της ηλικίας να συμμετέχει σε επιδείξεις αυτού του είδους; Ποιος είναι αρμόδιος να αποφασίσει σχετικά με το πτητικό πρόγραμμα του αεροσκάφους και ποιος φέρει την τελική ευθύνη για την ασφάλεια αεροσκάφους και πληρώματος;

Τα ερωτήματα είναι απολύτως θεμιτά. Οι απαντήσεις, όμως, απαιτούν διάκριση ανάμεσα σε διαφορετικά πράγματα που τις τελευταίες ημέρες συχνά συγχέονται. Άλλο η ηλικία ενός αεροσκάφους, άλλο η πτητική του ικανότητα. Άλλο η εμπορική διοργάνωση μιας εκδήλωσης και άλλο ο επιχειρησιακός έλεγχος των πτήσεων. Και, κυρίως, άλλο η αναζήτηση ευθυνών και άλλο η απόδοσή τους πριν ολοκληρωθεί η διερεύνηση.

Αναγκαίος ο έλεγχος

Η τραγωδία επιβάλλει έλεγχο χωρίς εκπτώσεις. Επιβάλλει, όμως, και ακρίβεια. Γιατί εάν υπήρξε παράλειψη, τεχνική αστοχία, λανθασμένος σχεδιασμός ή παραβίαση διαδικασίας, πρέπει να εντοπιστεί και να αποδοθεί εκεί όπου πραγματικά ανήκει.

Τα μεγάλα air shows αποτελούν εδώ και δεκαετίες κομμάτι της διεθνούς αεροπορικής δραστηριότητας. Από τη Βρετανία και τη Γερμανία μέχρι τις ΗΠΑ και αραβικές χώρες, οι καλύτερες αεροπορίες του κόσμου διαθέτουν ακροβατικά σμήνη που συμμετέχουν με μαχητικά, μεταγωγικά, ελικόπτερα και ομάδες επιδείξεων.

Συνήθως υπάρχει σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στην εμπορική οργάνωση και στο πτητικό σκέλος. Ο φορέας της διοργάνωσης αναλαμβάνει θεατές, εισιτήρια, προβολή και οργανωτικές υπηρεσίες. Η διαχείριση των πτήσεων, του εναέριου χώρου και των διαδικασιών ασφαλείας βρίσκεται στα χέρια των αρμόδιων αεροπορικών αρχών.

Αυτό ισχύει και για την Athens Flying Week στην Τανάγρα. Η παρουσία αεροσκαφών της Πολεμικής Αεροπορίας δεν σημαίνει ότι στρατιωτικά μέσα «παραχωρούνται» σε έναν ιδιώτη για εμπορική εκμετάλλευση. Η Πολεμική Αεροπορία αποφασίζει για τη συμμετοχή των δικών της μέσων και έχει την ευθύνη των δικών της πτητικών διαδικασιών.

Προβολή της αεροπορικής ισχύος

Για τις Αεροπορίες σε όλο τον κόσμο, τέτοιες διοργανώσεις λειτουργούν ως μέσο εξωστρέφειας, προβολής αεροπορικής ισχύος, επαφής με την κοινωνία και προσέλκυσης νέων στελεχών. Γι’ αυτό άλλωστε και στις πολεμικές Μοίρες, όταν υπάρχει στο «καλεντάρι» αεροπορική επίδειξη, οι πιλότοι μας «σκοτώνονται» για να βρεθούν εκεί.

Θέλουν να δείξουν τις ικανότητές τους, θέλουν να δείξουν την άρτια εκπαίδευσή τους, θέλουν να δείξουν το πόσο καλά συντηρημένα είναι τα αεροσκάφη της Πολεμικής μας Αεροπορίας, θέλουν να δείξουν στους πολίτες ότι τα χρήματά τους για τα αεροσκάφη που κυβερνούν δεν πάνε χαμένα.

Αυξημένες απαιτήσεις

Υπάρχει όμως ένα δεδομένο που δεν πρέπει να υποτιμάται και είναι ασφαλώς το γεγονός ότι η αεροπορική επίδειξη έχει αυξημένες απαιτήσεις από ανθρώπους και μηχανές. Χαμηλά ύψη, πολύ υψηλές ταχύτητες και σύνθετοι ελιγμοί μειώνουν τα περιθώρια αντίδρασης όταν κάτι πάει στραβά. Γι’ αυτό ακριβώς τα προγράμματα σχεδιάζονται εκ των προτέρων και εκτελούνται από επιλεγμένα και έμπειρα πληρώματα.

Ούτε η διεθνής εμπειρία είναι αναίμακτη. Αεροπορικές επιδείξεις έχουν καταγράψει σοβαρά και πολύνεκρα δυστυχήματα. Ο μηδενικός κίνδυνος στην Αεροπορία δεν υπάρχει. Το ζητούμενο είναι εάν ο κίνδυνος έχει αξιολογηθεί και έχει περιοριστεί στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο.

Εδώ βρίσκεται και μία από τις μεγαλύτερες συγχύσεις γύρω από το θρυλικό Phantom: Το F-4 είναι αεροσκάφος άλλης εποχής και η επιχειρησιακή του ζωή έχει ουσιαστικά ολοκληρωθεί. Είναι τεχνολογικά ξεπερασμένο έναντι των σύγχρονων μαχητικών, απαιτητικό και ακριβό στη συντήρηση. Αυτός είναι και ο λόγος που η Πολεμική Αεροπορία έχει ανακοινώσει την απόσυρσή του.

Ο ρόλος της παλαιότητας του «504», η εκπαίδευση των πιλότων και οι ψηφιακές μαρτυρίες

Τα ερωτήματα για την παλαιότητα του αεροσκάφους και το εάν αυτή ή και αυτή ευθύνεται για το δυστύχημα είναι λογικά. Η παλαιότητα όμως του οχήματος δεν σημαίνει ότι ένα F-4, που έχει συντηρηθεί άρτια από τους μηχανικούς της Πολεμικής Αεροπορίας και έχει χαρακτηριστεί επιχειρησιακά ικανό, δεν μπορεί να συμμετέχει σε μια αεροπορική επίδειξη.

Για να πήρε υπογραφές από τεχνικούς, μηχανικούς και πιλότους, το «504» ήταν ικανό για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις ενός airshow. Το τονίζουμε: Για να αποδεσμευθεί ένα στρατιωτικό αεροσκάφος για πτήση, προηγούνται συγκεκριμένες διαδικασίες συντήρησης, τεχνικών ελέγχων και πιστοποίησης. Το «504», λοιπόν, είχε τσεκάρει όλα τα… κουτάκια.

Ακριβώς γι’ αυτό η διερεύνηση της Τανάγρας πρέπει να είναι απολύτως προσεκτική. Διότι αστάθμητοι παράγοντες μπορεί να οδήγησαν στο μοιραίο.

Ένα σχέδιο που είχε δοκιμαστεί

Η παρουσία του Phantom στην Τανάγρα και το πτητικό πρόγραμμα που θα ακολουθούσε δεν αποφασίστηκαν την τελευταία στιγμή. Τόσο το συγκεκριμένο F-4 όσο και άλλα της 338 Μοίρας Διώξεως και Βομβαρδισμού «Άρης» έχουν συμμετάσχει πολλές φορές σε αεροπορικές εκδηλώσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, ενώ η συγκεκριμένη πτήση είχε σχεδιαστεί και είχε προετοιμαστεί από πολύπειρα στελέχη της HAF που γνώριζαν ασφαλώς κάθε δυνατότητα του Phantom.

Αυτό σημαίνει φυσικά πως και οι Ιπτάμενοι είχαν δουλέψει και είχαν δοκιμάσει το πτητικό πρόγραμμα που θα ακολουθούσαν στην Τανάγρα.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Το «504» είχε υποβληθεί επανειλημμένα στα… ζόρια του συγκεκριμένου προγράμματος και είχε ανταποκριθεί χωρίς προβλήματα, ενώ στο cockpit βρίσκονταν δύο εξαιρετικά έμπειροι Ιπτάμενοι, οι οποίοι γνώριζαν σε βάθος τόσο το Phantom και τις αντιδράσεις του όσο και το πρόγραμμα που θα εκτελούσαν.

Τα συντρίμμια και οι κάμερες

Από εδώ και πέρα τον λόγο έχουν τα στοιχεία. Ό,τι απέμεινε από το μοιραίο «504» είναι τα κομμάτια ενός δύσκολου παζλ που μπορεί να αποκαλύψει εάν παρουσιάστηκε αιφνίδια τεχνική δυσλειτουργία ή εάν μια αλληλουχία άλλων παραγόντων οδήγησε στην καταστροφή.

Εξίσου σημαντική είναι η ψηφιακή «μαρτυρία». Το πλούσιο οπτικό υλικό από διαφορετικές γωνίες, οι επικοινωνίες με τον Πύργο Ελέγχου και τα διαθέσιμα δεδομένα της πτήσης θα επιτρέψουν την ανασύνθεση των τελευταίων, κρίσιμων δευτερολέπτων.

Μέχρι να ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία, ασφαλές συμπέρασμα για την αιτία δεν μπορεί να υπάρξει. Το δεδομένο είναι ότι ένα τεχνικά ελεγμένο Phantom, με δύο από τα «καλύτερα χέρια» της Πολεμικής Αεροπορίας στο cockpit, βρέθηκε μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα σε μια μη αναστρέψιμη κατάσταση.