Τα social media βρίσκονται στην πιο ισχυρή περίοδό τους και μαζί τους, δυστυχώς, και το διαδικτυακό μίσος. Αρνητικά σχόλια, επιθετικές αντιδράσεις και τοξικές συμπεριφορές έχουν γίνει μέρος της καθημερινότητας. Το ερώτημα είναι γιατί οι άνθρωποι εκφράζονται τόσο σκληρά πίσω από μια οθόνη, ενώ στην πραγματική ζωή θα δίσταζαν να πουν τα ίδια λόγια.
Έρευνα του Pew Research έχει δείξει ότι το 41% των χρηστών στις ΗΠΑ έχει βιώσει κάποια μορφή διαδικτυακής παρενόχλησης, ενώ το 66% δηλώνει ότι η ψυχική του υγεία επηρεάζεται από την έκθεση σε τοξικά περιβάλλοντα. Το φαινόμενο δεν είναι τυχαίο. Έχει βαθιές ψυχολογικές ρίζες.
Ανώνυμοι, αόρατοι και χωρίς συνέπειες
Η ψυχολογία εξηγεί ότι πίσω από την οθόνη οι άνθρωποι νιώθουν πιο «αόρατοι» και λιγότερο υπεύθυνοι για τις πράξεις τους. Η ανωνυμία και η φυσική απόσταση μειώνουν την ενσυναίσθηση: δεν βλέπουμε την αντίδραση του άλλου, δεν ακούμε τη φωνή του, δεν νιώθουμε το συναίσθημά του. Έτσι, οι αναστολές πέφτουν.
Η έλλειψη κοινωνικών σημάτων (εκφράσεις, τόνος, βλέμμα) κάνει ακόμη πιο εύκολο να ειπωθούν πράγματα που σε μια πρόσωπο με πρόσωπο συζήτηση θα θεωρούνταν αδιανόητα. Η προσωπική ευθύνη θολώνει και η παρορμητικότητα αυξάνεται.
Σε αυτό προστίθεται και το «φαινόμενο του μιμητισμού»: όταν βλέπουμε άλλους να σχολιάζουν επιθετικά, είναι πιο πιθανό να κάνουμε το ίδιο. Οι αλγόριθμοι των social media ενισχύουν αυτή τη συμπεριφορά, προβάλλοντας προκλητικό περιεχόμενο που φέρνει περισσότερη αλληλεπίδραση άρα και περισσότερο μίσος.
Όταν η ταυτότητα χάνεται και η τοξικότητα γίνεται «κανονικότητα»
Ένα ακόμη φαινόμενο που τροφοδοτεί την επιθετικότητα είναι η «απομόνωση της ατομικότητας». Στο πλήθος του διαδικτύου, οι χρήστες χάνουν την αίσθηση της προσωπικής τους ταυτότητας και δρουν με τρόπους που δεν ταιριάζουν στις αξίες τους. Τα ψευδώνυμα και τα avatar ενισχύουν αυτή την απόσταση, μειώνοντας ακόμη περισσότερο το αίσθημα ευθύνης.
Παράλληλα, η άμεση ανταμοιβή (likes, shares, απαντήσεις) δημιουργεί έναν κύκλο ενίσχυσης. Όσο πιο προκλητικό το σχόλιο, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να γίνει viral. Έτσι, η τοξικότητα όχι μόνο αναπαράγεται, αλλά και «κανονικοποιείται» σε πολλές διαδικτυακές κοινότητες.
Το αποτέλεσμα είναι μια επικίνδυνη κλιμάκωση αρνητικότητας που επηρεάζει την ψυχική υγεία, τη δημόσια συζήτηση και την κοινωνική συνοχή.
Προς μια πιο υγιή ψηφιακή κουλτούρα
Το διαδικτυακό μίσος δεν είναι απλώς ένα ενοχλητικό φαινόμενο. Είναι ένα κοινωνικό ζήτημα που αγγίζει την ηθική, την ελευθερία του λόγου και την ευθύνη της γλώσσας. Η κατανόηση των ψυχολογικών μηχανισμών που το τροφοδοτούν είναι το πρώτο βήμα για να το αντιμετωπίσουμε.
Οι ειδικοί τονίζουν την ανάγκη για:
- ενίσχυση της ενσυναίσθησης
- προώθηση της υπευθυνότητας
- σχεδιασμό πλατφορμών που περιορίζουν την ανωνυμία σε επιβλαβή συμφραζόμενα
- δημιουργία ψηφιακών χώρων που ενθαρρύνουν τον σεβασμό
- Ο στόχος δεν είναι να περιοριστεί η ελευθερία του λόγου, αλλά να προστατευτεί η ποιότητα της δημόσιας συζήτησης και η ψυχική υγεία των χρηστών. Μόνο έτσι μπορούμε να χτίσουμε μια πιο συμπεριληπτική και δημοκρατική ψηφιακή επικοινωνία.
