Περίπου 65 χιλιόμετρα από την πόλη της Μυτιλήνης προς τα δυτικά του νησιού, στην πλαγιά ενός ηφαιστειακού λόφου στην καρδιά του μεγαλύτερου ηφαιστειακού κρατήρα της Λέσβου, με διάμετρο έξι χιλιόμετρα, αποτέλεσμα της ηφαιστειακής δραστηριότητας πριν από 18 εκατομμύρια χρόνια, περιτριγυρισμένη από δάση με βαλανιδιές και κίτρινα ροδόδενδρα στέκει η αρχοντική Βατούσα.
Ο κηρυγμένος διατηρητέος και προστατευόμενος από το Υπουργείο Πολιτισμού οικισμός, με τα πετρόχτιστα σπίτια – όλα με κεραμοσκεπές και λαβυρινθώδεις λιθόστρωτους δρόμους. Λίγοι ξέρουν το μοναδικό αυτό χωριό με όνομα που προέρχεται από τη χλωρίδα της περιοχής, το θηλυκό Βατόεσσα, που σημαίνει ότι αφθονεί σε βάτους. Ακόμα λιγότεροι σε όλη την Ελλάδα το έχουν επισκεφθεί. Σχεδόν όμως όλοι το ξέρουν. Η Βατούσα στις αρχές της δεκαετίας του 1970 αποτέλεσε τόπο όπου ο Βατουσιανός Δημήτριος. Παρασχάκης, γνωστός ως μεγάλος παραγωγός κινηματογράφου Τζέιμς Πάρις, γύρισε πολλές από τις θρυλικές ταινίες του. Σημαντικός ευεργέτης του χωριού του συνήθιζε μάλιστα να παρουσιάζει εκεί τα έργα του εν είδει ανεπίσημης πρεμιέρας.
Σύμφωνα με την απογραφή του 2011 είχε πληθυσμό 574 κατοίκους από τους οποίους οι 24 κάτοικοι στο -υπαγόμενό στη Βατούσα- χωριό τής Ρέμας (Ρεύμα). Σήμερα, μας λέει στο ΑΠΕ ΜΠΕ ο επί 25 χρόνια πρόεδρος της Κοινότητας Βατούσας Άβελ Σπανέλλης, «η Βατούσα έχει περίπου 240 κατοίκους από τους οποίους οι ενεργοί είναι δεν είναι κάπου 70. Οι υπόλοιποι είναι συνταξιούχοι. Όσον αφορά τη Ρέμα, πατρίδα του διάσημου ψυχιάτρου και πνευματικού ανθρώπου Άγγελου Κατακουζηνού, έχει μόλις οκτώ κατοίκους. Θα μου πεις το καλοκαίρι πληθαίνουμε με χωριανούς της διασποράς που επιστρέφουν στον τόπο καταγωγής τους. Αλλά τι να το κάνεις; Το χωριό πρέπει να ζήσει ή μάλλον να ξαναζήσει».
Ο κ. Σπανέλλης ονειρεύεται, σχεδιάζει και προσπαθεί να υλοποιήσει το άνοιγμα του χωριού. Γιατί στ’ αλήθεια η Βατούσα είναι και μπορεί να λειτουργήσει σαν τέτοιος, ένας μοναδικός προορισμός. Με ένα μοναδικό φυσικό περιβάλλον, με δομημένο περιβάλλον αναλλοίωτο από τα τέλη του 19ου αιώνα, αλλά και εμβληματικά κτίρια.
Το Αρχοντικό του Γώγου που λειτουργεί ως λαογραφικό μουσείο, το παλιό Παρθεναγωγείο από τον 19ο αιώνα που σήμερα λειτουργεί ως κοινοτικός ξενώνας, το Εκκλησιαστικό-Βυζαντινό Μουσείο με αξιόλογα εκθέματα και τη Σχολή Αρρένων που είναι το σημερινό Δημοτικό Σχολείο του χωριού με μόλις 17 μαθητές πια. «Στις γιορτές παίρνω για τα παιδιά μόλις 17 σοκολάτες. Ολοένα και λιγοστεύουν οι σοκολάτες που παίρνω για τα παιδιά. Λιγοστεύουν τα παιδιά. Το χωριό σβήνει» λέει ο πρόεδρος του χωριού.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο νεκροταφειακός Ναός των Ταξιαρχών χτισμένος στη δεκαετία του 1830 στο ρυθμό της Λεσβιακής βασιλικής. Πολύ ενδιαφέρον ιστορικά είναι και το νεκροταφείο του χωριό με τους ιδιόμορφους χτισμένους τάφους αλλά και τους μοναδικούς στη Λέσβο και όχι μόνο παιδικούς και εφηβικούς τάφους λόγω της αυξημένης παλιότερα θνησιμότητας. Αλλά και της κοινής για όλους «καντήλας». Σημαντικό μνημείο είναι και ο Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην πλατεία του χωριού, χτισμένος το 1850, εξ ολοκλήρου από πελεκητή πέτρα.
«Σε μια δεκαετία φοβάμαι πως το άλλοτε αρχοντοχώρι, η Βατούσα θα είναι ένα χωριό φάντασμα. Κάτι πρέπει να γίνει σήμερα. Το δημογραφικό πρόβλημα είναι τεράστιο και είναι εθνικό θέμα. Αν δε μεσολαβούσε ένα Αιγαίο θα ήμασταν τουριστικός προορισμός. Αλλά είμαστε στα σύνορα. Να μας θυμούνται κάθε πρωί και κάθε βράδυ και να κάνουν όλοι ό,τι μπορούν για να ζήσει το χωριό μας. Το Αιγαίο ολόκληρο. Η ζωή μας εδώ είναι θέμα εθνικό» καταλήγει ο πρόεδρος της Κοινότητας Βατούσας Άβελ Σπανέλλης».
