Στις καφετέριες, στα λεωφορεία, ακόμη και στις ουρές των δημοσίων υπηρεσιών, μπορεί κανείς να ακούσει ψιθύρους για «κρυφά σχέδια» και «αλήθειες που δεν μας λένε». Ένας απλός σχολιασμός για τον καιρό ή μια αναφορά σε μια ξαφνική ίωση αρκεί για να ανοίξει η πόρτα σε έναν ολόκληρο κόσμο υποψίας, όπου κάθε ίχνος στον ουρανό και κάθε τεχνολογική εξέλιξη αποκτά σκοτεινή ερμηνεία. Η διάδοση τέτοιων αφηγήσεων δεν είναι πια περιθωριακό φαινόμενο: Έχει γίνει μέρος της καθημερινής κουβέντας.
Από τα contrails στα «chemtrails»
Οι λευκές γραμμές που αφήνουν τα αεροπλάνα στον ουρανό – τα γνωστά contrails – είναι απλώς ίχνη συμπύκνωσης υδρατμών σε ψυχρές ατμοσφαιρικές συνθήκες. Παρ’ όλα αυτά, έρευνες στις ΗΠΑ δείχνουν ότι περίπου το 10% των πολιτών πιστεύει ακράδαντα ότι πρόκειται για χημικούς ψεκασμούς, ενώ ένα επιπλέον 20–30% θεωρεί τη θεωρία «εν μέρει αληθινή». Σε διεθνές επίπεδο, σχεδόν 17% των ερωτηθέντων δηλώνει ότι η θεωρία έχει κάποια βάση.
Στην Ελλάδα, μελέτες της MRB Hellas και της Metron Analysis κατέγραψαν ότι περίπου ένας στους τρεις πολίτες (28,7%–33%) πιστεύει πως τα ίχνη στον ουρανό είναι χημικές ή βιολογικές ουσίες που ψεκάζονται σκόπιμα. Το 2012, το Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας αναγκάστηκε να εκδώσει επίσημη ανακοίνωση, διευκρινίζοντας ότι δεν πραγματοποιούνται τέτοιες πτήσεις και ότι τα ίχνη αποτελούνται αποκλειστικά από νερό σε μορφή σταγονιδίων ή παγοκρυστάλλων.
Οι πιο διαδεδομένες θεωρίες συνωμοσίας
Η ψευδοεπιστήμη βρίσκει πρόσφορο έδαφος σε πολλές ακόμη αφηγήσεις:
- Η Γη είναι επίπεδη, με μια διαδικτυακή κοινότητα που συνεχώς μεγαλώνει.
- Οι κυβερνήσεις ελέγχουν τον καιρό, όπως η θεωρία που ήθελε τον Τζο Μπάιντεν να «προκάλεσε» τον παγετό στο Τέξας το 2021.
- Τα εμβόλια για τον κορωνοϊό είναι επικίνδυνα, τροποποιούν DNA ή περιέχουν συστήματα παρακολούθησης.
- Η προσελήνωση του 1969 ήταν σκηνοθετημένη, παρά τα αδιαμφισβήτητα επιστημονικά δεδομένα.
- Η κλιματική αλλαγή είναι κατασκεύασμα των ισχυρών, μια θεωρία που αγνοεί δεκαετίες επιστημονικής έρευνας.
Οι θεωρίες αυτές δεν είναι απλώς αθώες παρανοήσεις. Μπορούν να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, να δυσκολέψουν τη διαχείριση κρίσεων και να ενισχύσουν τον κοινωνικό διχασμό.
Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας;
Παρά την εύκολη πρόσβαση στην πληροφόρηση, πολλοί εξακολουθούν να αναζητούν «κρυφές αλήθειες». Ερευνητές των Πανεπιστημίων Φλίντερς και Αδελαΐδας στην Αυστραλία εντόπισαν έναν κοινό ψυχολογικό παράγοντα: την έντονη ανάγκη για συστηματοποίηση.
Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Cognitive Processing, ορισμένοι άνθρωποι έχουν ισχυρή τάση να αναζητούν μοτίβα, να συνδέουν γεγονότα και να οργανώνουν τον κόσμο σε ένα συνεκτικό, λογικό σύστημα – ακόμα κι όταν αυτό το σύστημα δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Τι έδειξαν οι δύο μελέτες
-
Πρώτη μελέτη (412 συμμετέχοντες από ΗΠΑ, Ευρώπη, Βρετανία):
Προέκυψαν τέσσερα ψυχολογικά προφίλ. Δύο από αυτά εμφάνιζαν υψηλή αποδοχή θεωριών συνωμοσίας και αυξημένα χαρακτηριστικά αυτισμού, αλλά διέφεραν ως προς την ικανότητα αναλυτικής σκέψης και την τάση συστηματοποίησης.
-
Δεύτερη μελέτη (145 άτομα με διαγνωσμένο αυτισμό):
Η αναζήτηση μοτίβων ενίσχυε σημαντικά την πιθανότητα αποδοχής θεωριών συνωμοσίας. Όταν η τάση συστηματοποίησης ήταν χαμηλή, τα χαρακτηριστικά αυτισμού δεν σχετίζονταν ιδιαίτερα με τέτοιες πεποιθήσεις. Όταν ήταν υψηλή, η σύνδεση γινόταν πολύ ισχυρότερη.
Με απλά λόγια: η ανάγκη για τάξη και εξηγήσεις μπορεί να υπερισχύσει της κριτικής σκέψης, οδηγώντας κάποιον να υιοθετήσει μια θεωρία και να δυσκολεύεται να την εγκαταλείψει.
Ο επικεφαλής της έρευνας, Δρ. Νεόφυτος Γεωργίου, εξηγεί ότι οι θεωρίες συνωμοσίας «προσφέρουν μια αίσθηση οργάνωσης και συνοχής σε περίπλοκα ή απρόβλεπτα γεγονότα», κάτι που τις κάνει ιδιαίτερα ελκυστικές.
Fake news και η ελληνική πραγματικότητα
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Marc για το Athens Alitheia Forum:
- 86,7% των πολιτών ανησυχεί για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων.
- 73,5% πιστεύει ότι ο μέσος πολίτης δυσκολεύεται να αναγνωρίσει μια ψευδή είδηση.
- 53,1% παραδέχεται ότι έχει πιστέψει fake news.
- Τα περισσότερα ψευδή δημοσιεύματα αφορούν την πολιτική (77,1%), ακολουθούν τα διεθνή θέματα (26,4%) και τα οικονομικά (24,8%).
