Σηκώνεσαι από τον καναπέ με έναν απολύτως συγκεκριμένο σκοπό. Περπατάς αποφασιστικά μέχρι την κουζίνα, περνάς την πόρτα και ξαφνικά… τίποτα.
Στέκεσαι στη μέση του δωματίου κοιτάζοντας γύρω σου. Ανοίγεις ένα ντουλάπι χωρίς λόγο. Ρίχνεις μια ματιά στο ψυγείο, μήπως η φέτα και οι ντομάτες γνωρίζουν κάτι περισσότερο. Τελικά επιστρέφεις στο σαλόνι. Και μόλις κάθεσαι, το θυμάσαι.
Ήθελες τον φορτιστή σου.
Αν αυτή η σκηνή σου φαίνεται τρομακτικά γνώριμη, μην ανησυχείς. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η μνήμη σου σε εγκαταλείπει. Οι επιστήμονες έχουν μελετήσει το φαινόμενο και του έχουν δώσει ένα πολύ ταιριαστό όνομα: «Doorway effect», η επίδραση της πόρτας.
Η πόρτα λειτουργεί σαν νοητικό κουμπί «νέο κεφάλαιο»
Ο εγκέφαλός μας δεν αποθηκεύει όλη την καθημερινότητα σαν ένα συνεχόμενο βίντεο. Χωρίζει τις εμπειρίες σε μικρότερα γεγονότα, ώστε να μπορεί να οργανώνει όσα συμβαίνουν. Όταν βρισκόμαστε στο σαλόνι, ο εγκέφαλος δημιουργεί ένα νοητικό «μοντέλο» της συγκεκριμένης κατάστασης: πού είμαστε, τι κάνουμε και τι σκοπεύουμε να κάνουμε στη συνέχεια.
Μια σημαντική αλλαγή στο περιβάλλον —όπως το πέρασμα από μία πόρτα— μπορεί να λειτουργήσει ως όριο ανάμεσα σε δύο γεγονότα. Το σαλόνι ήταν το προηγούμενο κεφάλαιο. Η κουζίνα είναι το καινούργιο.
Καθώς ο εγκέφαλος ενημερώνει το νοητικό του μοντέλο για τον νέο χώρο, η πληροφορία που συνδεόταν με το προηγούμενο δωμάτιο μπορεί να γίνει προσωρινά δυσκολότερο να ανακληθεί.
Και κάπως έτσι φτάνεις στην κουζίνα έχοντας διατηρήσει τα πάντα εκτός από τον λόγο για τον οποίο πήγες εκεί.
Το πείραμα που «ενοχοποίησε» τις πόρτες
Σε πειράματα του ψυχολόγου Gabriel Radvansky και των συνεργατών του, οι συμμετέχοντες μετακινούσαν αντικείμενα μέσα σε εικονικά και πραγματικά δωμάτια.
Οι ερευνητές εξέταζαν πόσο εύκολα θυμούνταν τα αντικείμενα όταν κινούνταν μέσα στον ίδιο χώρο και όταν περνούσαν μέσα από μια πόρτα.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ανάκληση μπορούσε να γίνει δυσκολότερη μετά τη μετάβαση από το ένα δωμάτιο στο άλλο — ακόμη και όταν η συνολική απόσταση ήταν παρόμοια. Η μελέτη υποστήριξε ότι το πέρασμα από την πόρτα λειτουργεί ως «όριο γεγονότος», επηρεάζοντας την πρόσβαση στην πρόσφατη πληροφορία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πόρτα διαγράφει υποχρεωτικά τη μνήμη μας. Νεότερες έρευνες έδειξαν ότι το φαινόμενο δεν εμφανίζεται πάντοτε και μπορεί να γίνεται ισχυρότερο όταν η μνήμη είναι ήδη επιβαρυμένη με πολλές πληροφορίες.
Με άλλα λόγια, η πόρτα μπορεί να βοηθά.
Αλλά αν ταυτόχρονα σκέφτεσαι τη δουλειά, το φαγητό, ένα μήνυμα που ξέχασες να απαντήσεις και γιατί ο γείτονας μετακινεί έπιπλα στις δύο το πρωί, ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται και πολύ για να χάσει τον φορτιστή.
Γιατί το θυμάσαι όταν επιστρέψεις;
Έχεις παρατηρήσει ότι πολλές φορές θυμάσαι τι ήθελες μόλις γυρίσεις στο προηγούμενο δωμάτιο; Αυτό συμβαίνει επειδή ο χώρος λειτουργεί ως στοιχείο ανάκλησης. Η θέα του καναπέ, της τηλεόρασης ή του σημείου όπου βρισκόσουν όταν σχημάτισες την πρόθεση μπορεί να ενεργοποιήσει ξανά τη σχετική σκέψη.
Είναι σαν να επιστρέφεις στη σκηνή του εγκλήματος.
Μόνο που το θύμα είναι η βραχυπρόθεσμη μνήμη σου και ο βασικός ύποπτος έχει χερούλι.
Συμβαίνει μόνο με πραγματικές πόρτες;
Όχι απαραίτητα. Ο εγκέφαλος μπορεί να αντιμετωπίσει και άλλες μεγάλες αλλαγές ως όρια γεγονότων. Για παράδειγμα, μπορεί να ξεχάσεις τι ήθελες να αναζητήσεις όταν αλλάξεις εφαρμογή στο κινητό ή τι σκόπευες να γράψεις μόλις ανοίξεις μια νέα καρτέλα στον υπολογιστή.
Κάθε αλλαγή πλαισίου αναγκάζει το μυαλό να επεξεργαστεί καινούργιες πληροφορίες.
Γι’ αυτό πιάνεις το κινητό για να ελέγξεις τον καιρό και, είκοσι λεπτά αργότερα, παρακολουθείς βίντεο με μια γάτα που φοβάται ένα αγγούρι.
Τον καιρό δεν τον έμαθες ποτέ.
Πώς θα θυμάσαι τι ήθελες;
Δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε όλες τις πόρτες από το σπίτι — αν και οι εργολάβοι ανοιχτής διαρρύθμισης πιθανότατα θα ενθουσιάζονταν. Μπορούμε όμως να βοηθήσουμε τη μνήμη μας με μερικά απλά τεχνάσματα.
Επανάλαβε τον σκοπό σου
Καθώς περπατάς, πες από μέσα σου ή χαμηλόφωνα τι πας να κάνεις:
«Πηγαίνω στην κουζίνα για νερό».
Μπορεί να μοιάζει περίεργο, αλλά είναι προτιμότερο από το να φτάσεις εκεί και να αρχίσεις να εξετάζεις ένα κουτάλι περιμένοντας απαντήσεις.
Πάρε μαζί σου μια υπενθύμιση
Αν πηγαίνεις να φέρεις κάτι σχετικό με μια εργασία, κράτησε ένα αντικείμενο που θα σου θυμίσει τον σκοπό σου.
Πηγαίνεις να πάρεις καθαριστικό; Πάρε μαζί το πανί. Πηγαίνεις να φορτίσεις το κινητό; Κράτησέ το στο χέρι. Πηγαίνεις στην κουζίνα για σοκολάτα; Δεν χρειάζεσαι βοήθεια. Αυτό θα το θυμηθείς.
Σταμάτα πριν περάσεις την πόρτα
Αφιέρωσε ένα δευτερόλεπτο για να σχηματίσεις καθαρά την πρόθεση στο μυαλό σου. Όσο πιο συγκεκριμένος είναι ο στόχος, τόσο πιο εύκολο είναι να παραμείνει ενεργός μετά την αλλαγή χώρου.
Γύρισε στο σημείο όπου ξεκίνησε η σκέψη
Αν έχεις ήδη ξεχάσει, επέστρεψε στο προηγούμενο δωμάτιο και προσπάθησε να αναδημιουργήσεις τι έκανες. Οι οπτικές πληροφορίες του χώρου μπορεί να λειτουργήσουν ως υπενθύμιση.
Πότε η αφηρημάδα χρειάζεται προσοχή;
Το περιστασιακό «γιατί μπήκα εδώ;» είναι συνηθισμένο, ιδιαίτερα όταν είμαστε κουρασμένοι, αγχωμένοι ή απασχολημένοι με πολλά πράγματα.
Αν όμως η απώλεια μνήμης είναι συχνή, επιδεινώνεται, επηρεάζει την καθημερινότητα ή συνοδεύεται από αποπροσανατολισμό και άλλες αλλαγές, χρειάζεται συζήτηση με επαγγελματία υγείας.
Η επίδραση της πόρτας εξηγεί μια συνηθισμένη στιγμιαία αφηρημάδα. Δεν αποτελεί εξήγηση για κάθε πρόβλημα μνήμης.
Τελικά, γιατί πήγες στην κουζίνα;
Ο εγκέφαλός σου δεν χάλασε και η κουζίνα δεν διαθέτει κάποια μυστηριώδη δύναμη που διαγράφει σκέψεις. Πιθανότατα πέρασες ένα νοητικό όριο. Ο εγκέφαλος έκλεισε προσωρινά το κεφάλαιο «σαλόνι» και άρχισε να επεξεργάζεται το κεφάλαιο «κουζίνα», αφήνοντας τον αρχικό σου σκοπό λίγο πιο πίσω.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα μπεις σε ένα δωμάτιο και θα μείνεις ακίνητος κοιτάζοντας το κενό, μην κατηγορήσεις την ηλικία σου.
Κατηγόρησε την πόρτα.
Αυτή δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της.
