Η καρδιά της εθνικής μας αυτογνωσίας χτυπά στην οδό Δεινοκράτους 68, στο Κολωνάκι, στο Ιστορικό Αρχείο της Εκκλησίας της Ελλάδος, στον αθέατο «πνεύμονα» μνήμης όπου φυλάσσεται η θρησκευτική και κοινωνική διαδρομή του νεότερου ελληνισμού. Δεν πρόκειται για ένα απλό αποθετήριο εγγράφων, αλλά για μια αστείρευτη πηγή γνώσης που ανασύρει στο φως τα δομικά υλικά της σύγχρονης Ελλάδας. Με απόλυτο σεβασμό στην ιστορία και τον πολιτισμό, ο θεσμός αυτός μετουσιώνει το αρχειακό υλικό σε έναν ζωντανό διάλογο με το χθες, προσφέροντας στην επιστημονική κοινότητα τα κλειδιά για την κατανόηση της εθνικής ταυτότητάς μας.
Ο δημοσιογράφος της εφημερίδας «Political» Κώστας Ζαφειρίου επισκέφτηκε το Ιστορικό Αρχείο, το «θησαυροφυλάκιο γνώσεων», στο πλήρως ανακαινισμένο κτίριο που βρίσκεται εντός του χώρου του παλαιού 401 Στρατιωτικού Νοσοκομείου, σε έκταση ιδιοκτησίας της Εκκλησίας. Συνομιλητές μας, ο σεβασμιότατος μητροπολίτης Βρεσθένης Θεόκλητος (επόπτης ΙΑΕΕ), ο πανιερότατος μητροπολίτης Φαναρίου και γενικός διευθυντής της Αποστολικής Διακονίας Αγαθάγγελος και ο διευθυντής του Ιστορικού Αρχείου Νικόλαος Τόμπρος, αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Ιστορίας Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων.
Μητροπολίτης Θεόκλητος: «Όραμα και έργο σημαντικών προσωπικοτήτων»
«Σας καλωσορίζω στον χώρο όπου διαφυλάσσονται θησαυροί της πνευματικής μας κληρονομιάς και πλήθος ιστορικών τεκμηρίων. Χαίρομαι ιδιαίτερα που εκδηλώνετε δημοσιογραφικό ενδιαφέρον και θαρρώ πως είναι πρώτη φορά που εφημερίδα θα δημοσιεύσει ρεπορτάζ για το σιωπηρό αρχείο που αφηγείται την ιστορία του Γένους. Το Ιστορικό Αρχείο της Εκκλησίας της Ελλάδος δεν είναι απλώς ένα χρονικό. Είναι μια αστείρευτη πηγή γνώσης, ένα στιβαρό οικοδόμημα, θεμελιωμένο πάνω στο όραμα και τον μόχθο σημαντικών προσωπικοτήτων»
«Πριν από περίπου έναν χρόνο, με πρωτοβουλία του μακαριότατου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερωνύμου και με την έγκριση της Ιεράς Συνόδου, ορίστηκα επόπτης στο Ιστορικό Αρχείο της Εκκλησίας της Ελλάδος στη Βιβλιοθήκη και στο Συνεδριακό Κέντρο. Κάθε χώρος έχει τον υπεύθυνό του και εγώ έχω τη γενική εποπτεία. Πρέπει να σας πω ότι είμαι ευγνώμων για τον διορισμό αυτό που έγινε 21 χρόνια μετά την παραίτησή μου από την ΙΜ Θεσσαλιώτιδος. Η συμβολή και του μακαριότατου Αρχιεπισκόπου Ιερώνυμου στην οργάνωση, διάσωση και ανάδειξη του Ιστορικού Αρχείου είναι καθοριστική, καθώς ως αρχαιολόγος και θεολόγος έθεσε προτεραιότητα την αρχειακή τακτοποίηση και την ψηφιοποίηση των εκκλησιαστικών κειμηλίων. Σπουδαίο έργο που ανετέθη στην Αποστολική Διακονία».
Η πολυτιμότερη γραπτή μαρτυρία για τη νεοελληνική εκκλησιαστική ιστορία
Ο μητροπολίτης Βρεσθένης Θεόκλητος στη συνέχεια αναφέρει: «Υπό την καθοδήγηση του Αρχιεπισκόπου, πραγματοποιήθηκαν έργα ανακατασκευής ιστορικών κτιρίων τα οποία στεγάζουν τη Βιβλιοθήκη, το Ιστορικό Αρχείο και το Συνεδριακό Κέντρο, προσφέροντας παράλληλα εκθεσιακούς χώρους για τον εκκλησιαστικό πολιτισμό. Η Εκκλησία μεριμνά ώστε το υλικό να είναι διαθέσιμο στους ερευνητές για τη μελέτη της εκκλησιαστικής και κοινωνικής ιστορίας. Με την ευκαιρία να σας πω ότι περί τα τέλη Μαΐου, αρχές Ιουνίου και με την έγκριση της Συνόδου στο Συνεδριακό θα πραγματοποιηθεί ημερίδα με θέμα το ιστορικό Μοναστήρι Οσίου Λουκά με κεντρικό ομιλητή τον μακαριότατο Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμο».
Μητροπολίτης Αγαθάγγελος: «Σεραφείμ, Χριστόδουλος και Ιερώνυμος, οι οραματιστές της αρχειακής κληρονομιάς»
Σταθμό στην πορεία του Ιστορικού Αρχείου αποτέλεσε το πρόγραμμα ψηφιοποίησης (2015-2016) που κατέστησε τον ιστορικό αυτό πλούτο προσβάσιμο στην παγκόσμια ερευνητική κοινότητα. Η Αποστολική Διακονία έφερε εις πέρας και αυτό το δύσκολο έργο.
Ο γενικός διευθυντής της, πανιερότατος μητροπολίτης Φαναρίου Αγαθάγγελος, δήλωσε στην «Ρ»: «Η διάσωση του Ιστορικού Αρχείου της Εκκλησίας της Ελλάδος ήταν η ευθύνη που μου ανατέθηκε το 1995 από τον μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ. Έζησα τον ενθουσιασμό του Αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου για την προώθηση αυτού του έργου, αλλά και την ουσιαστική συμβολή του μακαριότατου Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου που ανέθεσε στην Αποστολική Διακονία το έργο της ψηφιοποίησης του αρχειακού υλικού του Ιστορικού Αρχείου. Το Ιστορικό Αρχείο αποτελεί τη σπουδαιότερη και πολυτιμότερη γραπτή μαρτυρία για τη νεοελληνική εκκλησιαστική ιστορία και αξίζει να τονίσουμε ότι σήμερα λειτουργεί ως μια διαρθρωμένη και στελεχωμένη υπηρεσία που προσφέρει τη δυνατότητα εκπονήσεως συγγραφών και μελετών με κύριο χαρακτηριστικό την πρωτοτυπία και την ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας».
Ιστορικό έγγραφο-ντοκουμέντο του 1833: Σύσταση Διαρκούς Ιεράς Συνόδου
Ένα από τα χιλιάδες ιστορικά έγγραφα-ντοκουμέντα που βρίσκονται στο Ιστορικό Αρχείο είναι το βασιλικό διάταγμα με το οποίο συστάθηκε η Διαρκής Ιερά Σύνοδος. Συγκεκριμένα, με βασιλικό διάταγμα που εκδόθηκε στις 23 Ιουλίου/4 Αυγούστου 1833 ανακηρύχθηκε η ανεξαρτησία της Εκκλησίας της Ελλάδος από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και δημοσιεύτηκε ο ιδρυτικός Καταστατικός της Χάρτης. Σύμφωνα με αυτόν, η Αυτοκέφαλη Εκκλησία του Ελληνικού Βασιλείου διοικείται από την Ιερά Σύνοδο, πενταμελές όργανο στο οποίο μετέχουν κληρικοί εγκεκριμένοι από τον βασιλιά, και συστήνεται η Διαρκής Σύνοδος.
Το έγγραφο-ντοκουμέντο υπογράφουν τα μέλη της Ιεράς Συνόδου: ο Κορίνθου Κύριλλος, πρόεδρος, ο Θηβών Παΐσιος, ο Λαρίσσης Κύριλλος και εκκλ. τοποτηρητής Ωλένης, ο Ανδρούσης Ιωσήφ, ο Ηλιουπόλεως Άνθιμος -αντί του Σαντόρ. Κ. Ζαχαρία- και ο γραμματεύς Θ. Φαρμακίδης.
«Ανεκτίμητος ζωντανός θησαυρός εθνικής μνήμης 5.000.000 σελίδων»
O διακεκριμένος επιστήμονας, καθηγητής της Σχολής Ευελπίδων Νίκος Τόμπρος, ως διευθυντής του Ιστορικού Αρχείου της Εκκλησίας στη συνέντευξή του στην «P» αναφέρει πως «μέσω του Ιστορικού Αρχείου αναδεικνύεται -μεταξύ άλλων- η πολύτιμη και πολύπλευρη συμβολή της Εκκλησίας σε κάθε έκφανση της νεότερης ελληνικής ιστορίας» και τονίζει ότι «η Εκκλησία μεριμνά για την προστασία των ευαίσθητων τεκμηρίων, επενδύοντας στην ανακαίνιση των κτιριακών εγκαταστάσεων, στην προμήθεια ειδικών αρχειονομικών κυτίων και αφυγραντήρων, καθώς και στη διαμόρφωση κατάλληλων και επαρκών αποθηκευτικών χώρων».
Ποια θεωρείτε ότι είναι τα πιο σημαντικά ή σπάνια έγγραφα που φυλάσσονται στο Αρχείο και τι «φως» ρίχνουν σε άγνωστες πτυχές της νεότερης ελληνικής ιστορίας;
Όλα τα έγγραφα του Ιστορικού Αρχείου της Εκκλησίας της Ελλάδας (ΙΑΕΕ) έχουν τη δική τους σημασία και αξία, είναι πολύτιμα, από άποψη διοικητική, οικονομική και νομική. Το αρχειακό υλικό είναι «διαυγής πηγή» της νεότερης ιστορίας της Ελλάδος. Μέσω αυτού, αναδεικνύεται -μεταξύ άλλων- η πολύτιμη και πολύπλευρη συμβολή της Εκκλησίας σε κάθε έκφανση της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ως εξόχως σημαντικά τεκμήρια θα μπορούσαν να αναφερθούν ενδεικτικά οι Κώδικες Πρακτικών της Ιεράς Συνόδου, τα Πεπραγμένα των Μητροπολιτών των παραμεθορίων ιερών Μητροπόλεων του 1941, οι Αναφορές των στρατιωτικών ιερέων του μετώπου των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων του έθνους, καθώς και η ενότητα της Υπηρεσίας Δομήσεως, η οποία είναι ιδιαίτερα πλούσια σε αρχιτεκτονικά σχέδια των ιερών ναών της Εκκλησίας της Ελλάδος.
Πώς το πρόσφατο πρόγραμμα ψηφιοποίησης άλλαξε τον τρόπο λειτουργίας του Αρχείου και πόσο εύκολη είναι πλέον η πρόσβαση για έναν ερευνητή από το εξωτερικό;
Με την ψηφιοποίηση του αρχειακού υλικού του Αρχείου την περίοδο 2014-2016 (3.000.000 σελίδες, σήμερα το ψηφιοποιημένο υλικό ανέρχεται σε 4.000.000 σελίδες, εκ του συνολικού όγκου των 5.000.000 σελίδων), η εξυπηρέτηση των υπηρεσιακών αναγκών της Εκκλησίας της Ελλάδος, καθώς και των ερευνητών, έγινε ευκολότερη και ταχύτερη.
Πλέον το αρχειακό υλικό φυλάσσεται στα Αρχειοστάσια και στους ερευνητές παρέχονται προς μελέτη οι ψηφιακές εικόνες. Εξ αποστάσεως ελεύθερη πρόσβαση ερευνητών δεν υφίσταται. Υπάρχει όμως, κατόπιν της αδείας της Ιεράς Συνόδου, δυνατότητα αποστολής ψηφιακού υλικού μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (email) ή ηλεκτρονικών υπηρεσιών μεταφοράς αρχείων.
Ποιες είναι οι μεγαλύτερες δυσκολίες στη διαφύλαξη υλικού που μετρά δύο αιώνες ζωής και πώς διασφαλίζεται η προστασία των ευαίσθητων χειρόγραφων κωδίκων;
Το Ιστορικό Αρχείο (ΙΑΕΕ) προσπαθεί να εφαρμόσει τα προβλεπόμενα από το «Διεθνές Συμβούλιο Αρχείων» (ICA), του εγχειριδίου «Κτίρια Αρχείων. Βασικές αρχές σχεδιασμού», εκδ. υπουργείου Παιδείας (1999), και τα αντίστοιχα διεθνή πρότυπα, για την προφύλαξη του αρχειακού υλικού από κάθε είδους απειλές, όπως πλημμύρες, υγρασία, φωτιά, μικροοργανισμούς κ.ά. Η Εκκλησία μεριμνά για την προστασία των ευαίσθητων τεκμηρίων, επενδύοντας στην ανακαίνιση των κτιριακών εγκαταστάσεων, στην προμήθεια ειδικών αρχειονομικών κυτίων και αφυγραντήρων, καθώς και στη διαμόρφωση καταλλήλων και επαρκών αποθηκευτικών χώρων.
Υπάρχουν πλάνα για τη δημιουργία μιας μόνιμης έκθεσης ή τη διοργάνωση εκπαιδευτικών προγραμμάτων που θα φέρουν το ευρύ κοινό και τους μαθητές πιο κοντά σε αυτό τον ιστορικό πλούτο;
Στο ΙΑΕΕ πραγματοποιούνται ήδη οργανωμένες επισκέψεις τμημάτων Πανεπιστημιακών Σχολών του ΕΚΠΑ, καθώς και πρακτική άσκηση φοιτητών από διάφορες ανώτατες σχολές. Παραλλήλως, ορισμένος αριθμός εγγράφων είναι διαθέσιμος στην ιστοσελίδα του ΙΑΕΕ www.iaee.gr, στην οποία μπορεί να βρει κανείς τις απαραίτητες πληροφορίες, καταλόγους, καθώς και τη σχετική αίτηση έρευνας για τη χορήγηση της αδείας από την Ιερά Σύνοδο, που απαιτείται για να μελετήσει κανείς το υλικό.
Αν έπρεπε να κρατήσουμε ένα κεντρικό μήνυμα από τη σημερινή μας κουβέντα, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;
Κλείνοντας, θα ήθελα να παραθέσω μια αποστροφή από την ομιλία του μακαριότατου Αρχιεπισκόπου Αθηνών Ιερωνύμου κατά την παρουσίαση του Προγράμματος Ψηφιοποίησης τον Δεκέμβριο 2015: «Σήμερα ζούμε έναν σταθμό στη ζωή της Εκκλησίας. Σήμερα κάθε άνθρωπος που θέλει να μάθει Ιστορία, που θέλει να κάμει έρευνα, που θέλει να κάμει πολιτισμό, πρέπει να αισθάνεται ελεύθερος. Το Αρχείο της Εκκλησίας να είναι κτήμα στην έρευνα, κτήμα στην εκπαίδευση όλων, κτήμα στον πολιτισμό και κυρίως στη γνησιότητα. Μέσω του αρχειακού υλικού του ΙΑΕΕ καθίσταται εναργές ότι η εν Ελλάδι Εκκλησία στάθηκε πάντοτε στο πλευρό του Έθνους, συνεργαζόμενη προς τούτο με την Πολιτεία, με στόχο την εξύψωση συνολικώς των μελών του πληρώματος της Εκκλησίας, που αποτελούν ταυτόχρονα και τους πολίτες της Ελλάδος».
