Οι σύγχρονες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή δεν διεξάγονται μόνο από κρατικούς στρατούς. Πίσω από τα επίσημα μέτωπα υπάρχει ένα τεράστιο δίκτυο παραστρατιωτικών οργανώσεων, πολιτοφυλακών και ένοπλων κινημάτων που λειτουργούν ως προέκταση της επιρροής του Ιράν σε ολόκληρη την περιοχή.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της Ιωάννας Ντάνη για την εφημερίδα «Political», αναλυτές αποκαλούν αυτό το πλέγμα οργανώσεων «Άξονα της Αντίστασης» (Axis of Resistance), ένα δίκτυο που επιτρέπει στην Τεχεράνη να επηρεάζει πολεμικές εξελίξεις χωρίς να εμπλέκει άμεσα τον τακτικό στρατό της.
Με παρουσία σε πολλές χώρες -από τον Λίβανο και το Ιράκ μέχρι τη Συρία και την Υεμένη- οι οργανώσεις αυτές αποτελούν ένα τεράστιο στρατιωτικό οικοσύστημα που μπορεί να ενεργοποιηθεί ταυτόχρονα σε διαφορετικά μέτωπα.
Οι εκτιμήσεις ειδικών κάνουν λόγο για ένα δίκτυο που μπορεί να αριθμεί 250.000 έως και 300.000 μαχητές, δύναμη μεγαλύτερη από πολλούς εθνικούς στρατούς της περιοχής.
Η Δύναμη Quds: Το κέντρο του δικτύου
Στην κορυφή αυτού του συστήματος βρίσκεται μια ειδική μονάδα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης: η λεγόμενη Δύναμη Quds. Πρόκειται ουσιαστικά για τον μηχανισμό του Ιράν που οργανώνει και συντονίζει επιχειρήσεις εκτός των συνόρων του. Οι αρμοδιότητές της περιλαμβάνουν:
- Στρατολόγηση μαχητών.
- Στρατιωτική εκπαίδευση πολιτοφυλακών.
- Μεταφορά οπλισμού και τεχνολογίας.
- Χρηματοδότηση οργανώσεων.
- Σχεδιασμό επιχειρήσεων στο εξωτερικό.
Η δύναμη αυτή λειτουργεί σαν παράλληλο υπουργείο εξωτερικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, δημιουργώντας ένα πλέγμα συμμαχιών που εκτείνεται σε όλη τη Μέση Ανατολή.
Χεζμπολάχ: Η ισχυρότερη παραστρατιωτική δύναμη
Η σημαντικότερη και ισχυρότερη οργάνωση του δικτύου είναι η Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Από τη δεκαετία του 1980 μέχρι σήμερα εξελίχθηκε από μικρή αντάρτικη οργάνωση σε έναν από τους πιο ισχυρούς μη κρατικούς στρατούς στον κόσμο.
Οι εκτιμήσεις αναφέρουν ότι διαθέτει:
- Περίπου 20.000 έως 25.000 ενεργούς μαχητές.
- Δυνατότητα επιστράτευσης επιπλέον 40.000.
- 150.000 έως 200.000 πυραύλους και ρουκέτες.
Στο οπλοστάσιό της περιλαμβάνονται:
- Drones.
- Αντιαρματικά όπλα.
- Αντιαεροπορικά συστήματα.
- Αντιπλοϊκοί πύραυλοι.
Η οργάνωση διαθέτει ακόμη ειδικές μονάδες όπως η Radwan Force, μια επίλεκτη δύναμη κομάντος που εκπαιδεύεται για επιχειρήσεις υψηλής δυσκολίας. Το Ιράν θεωρείται ο βασικός χρηματοδότης της Χεζμπολάχ, παρέχοντας ετησίως εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια.
Το δίκτυο πολιτοφυλακών στο Ιράκ
Το Ιράκ αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της ιρανικής επιρροής.
Εκεί δρα ένα μεγάλο δίκτυο πολιτοφυλακών που συχνά εντάσσονται στις Popular Mobilization Forces (PMF). Η δύναμη αυτή δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου κατά του ISIS και αριθμεί περίπου 200.000 μαχητές.
Ανάμεσα στις πιο γνωστές οργανώσεις βρίσκονται:
- Kataib Hezbollah.
- Asaib Ahl al-Haq.
- Harakat Hezbollah al-Nujaba.
- Kataib Sayyid al-Shuhada.
- Saraya al-Khorasani.
- Kataib al-Imam Ali.
- Liwa al-Tafuf.
Οι ομάδες αυτές διαθέτουν πυραυλικά συστήματα, drones και βαλλιστικούς πυραύλους μικρού βεληνεκούς και έχουν κατηγορηθεί για επιθέσεις εναντίον αμερικανικών βάσεων στην περιοχή.
Οι ξένες λεγεώνες της Συρίας
Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου στη Συρία, το Ιράν δημιούργησε επίσης μια σειρά από διεθνείς σιιτικές λεγεώνες.
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν:
- Liwa Fatemiyoun.
- Liwa Zainebiyoun.
- Quwat al-Ridha.
- National Defense Forces.
Η πρώτη αποτελείται κυρίως από Αφγανούς σιίτες μαχητές και μπορεί να αριθμεί έως και 20.000 άνδρες, ενώ η δεύτερη στρατολογεί κυρίως Πακιστανούς σιίτες. Πολλοί από αυτούς στρατολογήθηκαν μέσα από κοινότητες προσφύγων που ζούσαν στο Ιράν και στη συνέχεια στάλθηκαν στη Συρία για να πολεμήσουν στο πλευρό της κυβέρνησης.
Οι Χούθι και το μέτωπο της Υεμένης
Στην Υεμένη δρα το κίνημα των Χούθι, το οποίο εξελίχθηκε από τοπική αντάρτικη δύναμη σε έναν στρατιωτικό οργανισμό με εξελιγμένο οπλοστάσιο.
Οι Χούθι διαθέτουν:
- Δεκάδες χιλιάδες μαχητές.
- Βαλλιστικούς πυραύλους.
- Drones μεγάλης εμβέλειας.
- Αντιπλοϊκά συστήματα.
Τα τελευταία χρόνια έχουν πραγματοποιήσει επιθέσεις εναντίον πετρελαϊκών εγκαταστάσεων στη Σαουδική Αραβία αλλά και εναντίον εμπορικών πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσα. Η υποστήριξη του Ιράν θεωρείται καθοριστική για την εξέλιξη των στρατιωτικών δυνατοτήτων τους.
Οι παλαιστινιακές οργανώσεις
Στο δίκτυο επιρροής του Ιράν εντάσσονται και οργανώσεις στα παλαιστινιακά εδάφη. Ανάμεσά τους:
- Χαμάς.
- Palestinian Islamic Jihad.
Παρότι δεν είναι σιιτικές οργανώσεις, έχουν λάβει κατά καιρούς οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη από το Ιράν, κυρίως σε επίπεδο εκπαίδευσης και τεχνολογίας πυραύλων.
Ο «σιιτικός διάδρομος» από την Τεχεράνη στη Μεσόγειο
Η γεωπολιτική στρατηγική του Ιράν συχνά περιγράφεται ως δημιουργία ενός γεωγραφικού διαδρόμου επιρροής που εκτείνεται από την Τεχεράνη μέχρι τη Μεσόγειο. Ο διάδρομος αυτός περιλαμβάνει:
- Το Ιράν.
- Το Ιράκ.
- Τη Συρία.
- Τον Λίβανο.
Η αλυσίδα αυτή επιτρέπει τη μεταφορά όπλων, μαχητών και στρατιωτικού εξοπλισμού προς τη Μεσόγειο και προς οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ. Παράλληλα, η παρουσία των Χούθι στην Υεμένη δημιουργεί πίεση στις θαλάσσιες οδούς της Ερυθράς Θάλασσας, επηρεάζοντας το παγκόσμιο εμπόριο.
Ένα δίκτυο μεγαλύτερο από πολλούς στρατούς
Το σύστημα που περιγράψαμε είναι γεγονός ότι περιφερειακά δίνει στο Ιράν ένα μοναδικό στρατηγικό πλεονέκτημα. Χωρίς να εμπλέκεται άμεσα σε κάθε σύγκρουση, μπορεί:
- Να επηρεάζει πολεμικές εξελίξεις σε πολλές χώρες.
- Να ανοίγει πολλαπλά μέτωπα ταυτόχρονα.
- Να ασκεί πίεση σε αντιπάλους μέσω τρίτων.
- Να αποφεύγει το πολιτικό κόστος μιας άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης.
Για τους αναλυτές, ο «στρατός των σκιών» της Τεχεράνης αποτελεί ένα από τα πιο περίπλοκα και εκτεταμένα παραστρατιωτικά δίκτυα που έχουν δημιουργηθεί στη σύγχρονη ιστορία της Μέσης Ανατολής.
Και σε μια περίοδο αυξανόμενης έντασης στην περιοχή, η ενεργοποίηση αυτού του δικτύου θα μπορούσε να μετατρέψει μια τοπική κρίση σε σύγκρουση πολλαπλών μετώπων που θα επηρέαζε ολόκληρη τη γεωπολιτική ισορροπία της περιοχής.
Το δίκτυο αυτό χρηματοδοτείται από:
- Κρατικά κονδύλια του Ιράν.
- Λαθρεμπόριο πετρελαίου.
- Εταιρείες-βιτρίνες.
- Δωρεές της διασποράς.
- Εγκληματικές δραστηριότητες.
Οι οργανώσεις χρησιμοποιούν shadow banking και offshore εταιρείες για μεταφορά χρημάτων.
«4 στρατοί, ένα κράτος»
Σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ανάλυση για τις εξελίξεις στο Ιράν, ο αντιστράτηγος εα Ιωάννης Μπαλτζώης εξηγεί στην «Political» ποιοι στρατιωτικοί μηχανισμοί υπάρχουν στο εσωτερικό της χώρας. Σύμφωνα με τον ίδιο, η στρατιωτική ισορροπία στο Ιράν είναι πολύ πιο περίπλοκη από ό,τι συχνά παρουσιάζεται, καθώς δεν υπάρχει ένας ενιαίος στρατός αλλά πολλαπλές δομές εξουσίας και Ένοπλων Δυνάμεων. Όπως υπογραμμίζει, στο Ιράν λειτουργούν ουσιαστικά τέσσερις διαφορετικοί στρατιωτικοί μηχανισμοί.
Ο πρώτος είναι οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), μια δύναμη περίπου 190.000 ανδρών που υπάγεται απευθείας στον ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη της χώρας, τον Αλί Χαμενεΐ. «Οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν ως κύρια αποστολή να προστατεύουν το καθεστώς και τον ανώτατο ηγέτη», εξηγεί.
Ο δεύτερος είναι ο τακτικός ιρανικός στρατός, με περίπου 350.000 στρατιώτες.
«Ο τακτικός στρατός δεν έχει τις καλύτερες σχέσεις με το θεοκρατικό καθεστώς. Οι κληρικοί ευνοούσαν κυρίως τους Φρουρούς της Επανάστασης», σημειώνει ο κ. Μπαλτζώης.
Η τρίτη δομή είναι η παραστρατιωτική οργάνωση Basij, μια δύναμη που λειτουργεί κυρίως για την εσωτερική ασφάλεια και την καταστολή διαδηλώσεων.
«Η Basij είναι ουσιαστικά μια παραστρατιωτική οργάνωση πολιτών που κινητοποιείται όταν υπάρχουν εξεγέρσεις. Αυτοί είναι που κάνουν τις “βρόμικες δουλειές” του καθεστώτος», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Και η τέταρτη είναι η οργάνωση MEK. Όπως μας είπε ο κ. Μπαλτζώης, πρόκειται για την αντιπολιτευτική οργάνωση Μουτζαχεντίν του Λαού του Ιράν (MEK) και πρόκειται για μια παλαιά αντικαθεστωτική οργάνωση με ιδεολογικές ρίζες στον μαρξισμό και τον σιιτικό ισλαμισμό.
Της οργάνωσης σήμερα ηγείται η Μαριάμ Ρατζαβί και δρα κυρίως στο εξωτερικό. «Επισήμως εμφανίζονται φιλοδυτικοί, αλλά η ιδεολογία τους παραμένει επαναστατική και στόχος τους είναι να αναλάβουν την εξουσία στο Ιράν», σημειώνει.
ΗΠΑ και Ισραήλ δεν χτυπούν τον τακτικό στρατό
Κατά τον κ. Μπαλτζώη, ένας από τους βασικούς λόγους που οι ΗΠΑ και το Ισραήλ αποφεύγουν να πλήξουν τον τακτικό στρατό είναι στρατηγικός. «Ο σχεδιασμός τους είναι να μην καταστραφεί ο τακτικός ιρανικός στρατός. Θέλουν να υπάρχει μια δύναμη που θα μπορέσει να επιβάλει τάξη αν καταρρεύσει το καθεστώς», εξηγεί.
Όπως σημειώνει, οι δυτικές δυνάμεις προσπαθούν να αποφύγουν ένα σενάριο χάους παρόμοιο με αυτό που ακολούθησε την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003. «Υποτίθεται ότι μάθαμε από το Ιράκ», σχολιάζει, προσθέτοντας ωστόσο πως η ιστορία δείχνει ότι συχνά γίνονται τα ίδια λάθη.
Ο ρόλος των μειονοτήτων
Σημαντικό ρόλο στο ευρύτερο σχέδιο αποσταθεροποίησης του καθεστώτος φαίνεται να παίζουν και οι μεγάλες εθνοτικές μειονότητες του Ιράν. Μεταξύ αυτών είναι οι Κούρδοι, οι Μπαλούχοι και οι Αζέροι.
Ιδιαίτερα για τους Κούρδους, ο κ. Μπαλτζώης σημειώνει ότι υπάρχουν επαφές και εξοπλισμός από τη Δύση. «Οι Κούρδοι διαθέτουν ήδη οπλισμό και βρίσκονται κοντά στο κουρδικό κράτος του βόρειου Ιράκ. Σε ένα σενάριο κατάρρευσης του καθεστώτος, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως χερσαία δύναμη για να καταλάβουν στρατηγικά σημεία». Ωστόσο επισημαίνει ότι υπάρχει έντονη δυσπιστία απέναντι στις ΗΠΑ. «Οι Κούρδοι είναι επιφυλακτικοί, γιατί οι Αμερικανοί τους έχουν εγκαταλείψει αρκετές φορές στο παρελθόν».
