“Η Πατρίς αξιοί από υμάς όχι απλώς ν’ αποθάνητε υπέρ αυτής. Αυτό θα ήταν το ολιγώτερον. Αξιοί να νικήσετε”.
Πρωϊ της 18ης Οκτωβρίου 1912 και το νέο απόκτημα του Πολεμικού μας Ναυτικού το θωρηκτό «Αβέρωφ» αποπλέει από τον Φαληρικό όρμο. Το πλήρωμα ξεσπά σε ζητωκραυγές, μόλις ο πρωθυπουργός ολοκληρώνει την αποχαιρετιστήρια ομιλία του μ αυτά τα λόγια. Από εκείνο το πρωϊνό άρχιζε και η θρυλική πορεία στο χρόνο του πλοίου-θρύλος του Πολεμικού μας Ναυτικού. Του εμβληματικού πλοίου-σύμβολο της ελληνικής ναυτοσύνης, Του μοναδικού πλοίου στον κόσμο που πήρε μέρος σε δύο παγκόσμιους πολέμους και συνεχίζει πάνω από έναν αιώνα να έχει υψωμένη την ελληνική σημαία. Του ιστορικού «Αβέρωφ», που συνόδευσε χθες τη φρεγάτα «Κίμων». Είναι ζήτημα αν στην παγκόσμια ναυτική ιστορία θα συναντήσουμε άλλο πολεμικό πλοίο που να συνδέθηκε για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα με την ιστορία ενός έθνους. Συνεχίζει μάλιστα να προσφέρει στην πατρίδα ως Πλωτό Ναυτικό Μουσείο, θυμίζοντας την ένδοξη ναυτική μας ιστορία.
Η ανάγκη για την απόκτηση ενός σύγχρονου πολεμικού υλικού, που θα αύξανε τη στρατιωτική ισχύ της χώρας μας, έγινε φανερή μετά την ήττα στον πόλεμο του 1897. Αποφασίστηκε τότε να αγοραστεί ένα θωρηκτό ή ακριβέστερα θωρακισμένο καταδρομικό ,που θα μπορούσε να ανατρέψει τις ναυτικές ισορροπίες στο Αιγαίο, όπου η χώρα μας είχε στην κατοχή της ως το 1913 μόνο τις Βόρειες Σποράδες και τις Κυκλάδες. Έτσι, παραγγέλθηκε στην Ιταλία το 1909 ένα θωρηκτό, το οποίο είχε ναυπηγηθεί το 1907.
Ήταν η εποχή που η χώρας μας είχε επιδοθεί σ’ ένα εκτεταμένο εκσυγχρονισμό των ενόπλων της δυνάμεων, μετά την ατυχή έκβαση του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897. Ειδικά στο Πολεμικό Ναυτικό, ο στόλος ήταν απαρχαιωμένος και η κυριαρχία στο Αιγαίο απαιτούσε την ένταξη νέων σύγχρονων μονάδων στη δύναμή του. Το “Αβέρωφ” είχε εκτόπισμα 9.960 τόνους και πλήρωμα 550 άνδρες. Το συνολικό μήκος του είναι 140,81 μέτρα και το μέγιστο πλάτος του 21,03 μέτρα Έμφορτο, έχει βύθισμα 7,53 μέτρα. Ο οπλισμός του ήταν 4 πυροβόλα των 190,5 mm σε δύο δίδυμους πύργους στην πλώρη και την πρύμνη, 8 πυροβόλα των 190,5 mm σε τέσσερις δίδυμους πύργους, από δύο σε κάθε πλευρά και 12 ταχυβόλα των 76 mm. Είχε επίσης τρεις τορπιλοβλητικούς στυλήνες, έναν σε κάθε πλευρά και τον τρίτο πρυμναίο. Τα πυροβόλα ήταν τύπου Elswick και η θωράκισή του είχε πάχος από 17 ως 23 cm. Η μέγιστη ταχύτητά του ήταν 23,9 κόμβοι.
Η αγορά του θωρακισμένου καταδρομικού ή βαρέως ευδρόμου, σύμφωνα με τη στρατιωτική ορολογία, κόστισε 24.000.000 δραχμές και ήταν συμφέρουσα χάρις στη διαπραγματευτική ικανότητα του υπουργού Ναυτικών, Ιωάννη Δαμιανού. Το 1/3 του ποσού καταβλήθηκε από το κληροδότημα του ηπειρώτη επιχειρηματία και εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ (1815-1899) και εξ αυτού του λόγου το πλοίο έλαβε το όνομά του.
Το θωρηκτό «Αβέρωφ» καθελκύστηκε στις 27 Φεβρουαρίου 1910 και παραδόθηκε στη χώρα μας στις 15 Μαΐου 1911. Ύστερα από ένα σύντομο ταξίδι στην Αγγλία με την ευκαιρία της στέψης του βασιλιά Γεωργίου Ε’, την 1η Σεπτεμβρίου του ίδιου χρόνου κατέπλευσε στο Φάληρο κι έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από τον ελληνικό λαό. Το πλοίο, από τα πιο σύγχρονα πολεμικά της εποχής του, ήταν ατμοκίνητο, έπλεε με ταχύτητα 24 κόμβων και είχε πλήρωμα 20 αξιωματικών και 670 ναυτών. Αμέσως έγινε η ναυαρχίδα του απαρχαιωμένου ελληνικού στόλου
Το “Αβέρωφ” ξεκίνησε την συμμετοχή του σε πολεμικές επιχειρήσεις το 1912.Τότε απέκτησε και την ονομασία “το τυχερό καράβι”, που το συνόδευσε ως τον παροπλισμό του, το 1946.
Από την αρχή του Α’ Βαλκανικού Πολέμου έκανε αισθητή την παρουσία του. Οι ναυμαχίες της “Έλλης” (3/16 Δεκεμβρίου 1912) και της Λήμνου (5/18 Ιανουαρίου 1913), νικηφόρες για την ελληνική πλευρά ήταν αποφασιστικής σημασίας, καθώς έκριναν τον ναυτικό αγώνα. Ο Σπυρίδων Μαρκεζίνης γράφει χαρακτηριστικά σε βιβλίο του: “Η πρώτη (ναυμαχία) μπορεί να παραβληθεί με τη μάχη του Μαραθώνα: ενέπνευσε αυτοπεποίθηση. Η δεύτερη της Σαλαμίνας: έκρινε την έκβαση του πολέμου. Και όταν μετά την οριστική νίκη ο “Αβέρωφ” επανέπλευσε στο Φάληρο, η νεότερη ιστορία του έθνους είχε πλουτιστεί με μία σελίδα μοναδική”.
Η ναυτική δύναμη που απέκτησε η Ελλάδα με τον “Αβέρωφ” ήταν πολύ σημαντική, καθώς χωρίς το θωρηκτό πιθανότατα οι Βαλκάνιοι σύμμαχοί της δεν θα τη δέχονταν στον αγώνα εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Ελλάδα, μετά τον πόλεμο του 1897 ήταν υποτιμημένη από τους συμμάχους. Ωστόσο αυτοί έδιναν μετά την απόκτηση του “Αβέρωφ” μεγάλη σημασία στο ελληνικό ναυτικό και δικαιώθηκαν. Αν ο ελληνικός στόλος δεν εξασφάλιζε την κυριαρχία στο Αιγαίο και δεν εμποδιζόταν η μεταφορά τουρκικών ενισχύσεων από τη Μικρά Ασία στα βαλκανικά πεδία μαχών, θα ήταν διαφορετική η έκβαση του πολέμου. Δεν ήταν μόνο η δίψα για εκδίκηση των Ελλήνων που έπαιξε ρόλο στις επιτυχίες των Βαλκανικών Πολέμων, αλλά και η σπουδαία ηγεσία του Ναυτικού υπό τον Παύλο Κουντουριώτη. Ειπώθηκε μάλιστα τότε από “κύκλους” του Βρετανικού Ναυαρχείου ότι έπρεπε να παραπεμφθεί σε Ναυτοδικείο γιατί τόλμησε να πλησιάσει με τον “Αβέρωφ” τα τουρκικά πυροβολεία των Δαρδανελίων σε ακτίνα βολής (μάλιστα οπές εχθρικών βλημάτων στις καπνοδόχους του “Αβέρωφ” από τη ναυμαχία της “Έλλης” διατηρούνταν αργότερα ως ανάμνηση. Ο Κουντουριώτης απάντησε ότι τα πολεμικά πλοία δεν τα έχουμε για τα μουσεία
Μικρασιατική εκστρατεία
Από την έναρξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας ο “Αβέρωφ” αγκυροβολούσε στην Κωνσταντινούπολη, απέναντι από τον Ντολμά Μπαξέ κι έμεινε εκεί ως τη μέρα της καταστροφής της Σμύρνης. Δεν πήρε μέρος στις επιχειρήσεις της Μικράς Ασίας καθώς δεν χρειάστηκε, αλλά όταν η στρατιά του Έβρου ήταν έτοιμη για δράση, το ίδιο συνέβαινε και με τον “Αβέρωφ”.
Το 1925, ο “Αβέρωφ” στάλθηκε στη Γαλλία, όπου στα ναυπηγεία της χώρας έγινε γενική επισκευή του. Τοποθετήθηκαν νέοι λέβητες και πρόσθετες μηχανικές εγκαταστάσεις αγγλικής προέλευσης και έγιναν βελτιώσεις στα όργανα βολής. Το 1928 το πλοίο ήταν έτοιμο να αναλάβει υπηρεσία.
Αν και είχαν αρχίσει να επικρατούν τα “ελαφρά” πλοία, η παρουσία του “Αβέρωφ” και γενικότερα βαρύτερων πολεμικών πλοίων ήταν απαραίτητη. Το 1935 ο Βενιζέλος χρησιμοποίησε τον “Αβέρωφ” στο αποτυχημένο κίνημά του τον Μάρτιο του 1935, για μεταφορά των στασιαστών στην Κρήτη και στη συνέχεια τη μετακίνησή του στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα.
Β παγκόσμιος πόλεμος
Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο “Αβέρωφ” ήταν πάλι η ναυαρχίδα. Οι τότε συνθήκες όμως δεν επέτρεπαν να δράσει κι έμεινε αγκυροβολημένος στην Ελευσίνα. Μετά τη γερμανική εισβολή τον Απρίλιο 1941 επικρότησε για λίγο η ιδέα να αυτοβυθιστεί, καθώς η περίπτωση παράδοσής του ήταν αδιανόητη. Η ιδέα εγκαταλείφθηκε και στις 22 Απριλίου 1941 ο “Αβέρωφ” έφτασε στην Αλεξάνδρεια. Από εκεί ξεκίνησε για τη Βομβάη της Ινδίας (τότε ανήκε στη Μ. Βρετανία) για επισκευή των λεβήτων του και γενική επιθεώρηση. Πριν το τέλος του 1941 ανέλαβε την προστασία νηοπομπών που κατευθύνονταν από τη Βομβάη στο Άντεν. Μετά την είσοδο της Ιαπωνίας στον πόλεμο όμως, κρίθηκε σκόπιμο να παραμείνει στη Βομβάη ως το τέλος του 1942, οπότε κατέπλευσε στο Πορτ Σάιντ και συμμετείχε στην αποστολή προστασίας λιμένων. Τον Σεπτέμβριο του 1944 αγκυροβόλησε στην Αλεξάνδρεια κι από εκεί απέπλευσε για την Ελλάδα. Έφτασε στον Πόρο και παρέλαβε τον τότε πρόεδρο της κυβέρνησης Γεώργιο Παπανδρέου και τους υπουργούς του και έπλευσε προς την Αθήνα. Το απόγευμα της 17ης Οκτωβρίου αγκυροβόλησε στον φαληρικό όρμο, απέναντι από την Πειραϊκή χερσόνησο.
Το τελευταίο επίσημο ταξίδι του Αβέρωφ έγινε το 1946, όταν με συνοδεία αντιτορπιλικών μετέφερε τον τότε αντιβασιλέα, αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό, που μετέφερε τον χαιρετισμό της μητέρας Ελλάδας στα Δωδεκάνησα, εν όψει της προσάρτησής τους στον εθνικό κορμό. Επανέπλευσε στον Πόρο όπου παρέμεινε παροπλισμένος. Του αφαιρέθηκε μόνο το κινητό παρεκκλήσιο, που επί βασιλείας Παύλου μεταφέρθηκε στα Ανάκτορα Αθηνών και μερικά άλλα αντικείμενα που μεταφέρθηκαν στο Ναυτικό Μουσείο Πειραιά. Το 1984, το Πολεμικό Ναυτικό αποφάσισε να μετατρέψει το “Αβέρωφ” σε πλωτό μουσείο και το μετέφερε στο Παλαιό Φάληρο, όπου παραμένει μέχρι σήμερα. Το 2003, το θωρηκτό “Γεώργιος Αβέρωφ” τιμήθηκε με το Χρυσό Μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών.
Τον Οκτωβρίου του 2017 το “Αβέρωφ” με τη βοήθεια ρυμουλκών έφτασε στη Θεσσαλονίκη για τους εορτασμούς της επετείου απελευθέρωσης της πόλης στις 26 Οκτωβρίου και της επετείου του “Όχι” στις 28 Οκτωβρίου.
