Εκείνο το τελευταίο Σαββατοκύριακο 30-31 Ιανουαρίου 1988 οι καιρικές συνθήκες στο Νταβός, στο δημοφιλές χιονοδρομικό κέντρο ψηλά στις Άλπεις της Ελβετίας, όπου κάθε χρόνο οι παγκόσμιες ελίτ συναντώνται για την ετήσια συνάντηση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, ήταν αναπάντεχα ήπιες. Ο ήλιος σε έναν ασυννέφιαστο ουρανό κρατούσε τη θερμοκρασία γύρω στους 2 με 3 βαθμούς υπό το μηδέν και το χιόνι δεν έλειπε.. Ήπιο και το κλίμα που επικράτησε στη συνάντηση των τότε πρωθυπουργών της Ελλάδας Ανδρέα Παπανδρέου και Τουρκίας Τουργκούτ Οζάλ, που έγινε στις 30 Ιανουαρίου στο περιθώριο του Φόρουμ. Και πριν τη συνάντηση υπήρχε γενικώς «καλή διάθεση» και μια κάποια αισιοδοξία μεταξύ όλων, όσων συνόδευαν τους τότε πρωθυπουργούς, οι οποίοι επρόκειτο να συζητήσουν για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, που και εκείνη την περίοδο περνούσαν κρίση. Κάποιοι έλεγαν στους δημοσιογράφους να περιμένουν «συνταρακτικές εξελίξεις».
Μιάμιση ώρα διήρκεσε η συζήτησή των δύο πρωθυπουργών και όταν εμφανίστηκαν μαζί, βγαίνοντας από την αίθουσα, ήταν φανερό ότι «κάτι είχαν κάνει». Προχώρησαν σε μια άτυπη συμφωνία για «μη πόλεμο», έλεγαν όσοι είχαν παραβρεθεί στη συνάντηση των δύο πρωθυπουργών, οι οποίοι όμως δεν έκαναν κοινές δηλώσεις.. Ο Ανδρέας Παπανδρέου από την πλευρά του μόνο δήλωσε: «Πετύχαμε το καλύτερο δυνατό».
Στο ανακοινωθέν δε της 31ης Ιανουαρίου μπορεί να μην περιλαμβανόταν αυτή η λέξη (την οποία όμως ανέφερε αργότερα ο Ανδρέας Παπανδρέου), περιγραφόταν όμως οι «συνθήκες για αποτροπή επεισοδίου», που θέλησαν να διαμορφώσουν οι δύο πρωθυπουργοί .Οι οποίοι, σύμφωνα με το κοινό ανακοινωθέν, «συμφώνησαν κατ΄ αρχήν» να ξεκινήσουν κάποιον διάλογο και «εφόσον το επιτρέψουν οι συνθήκες» – δηλαδή αν στο μεταξύ δεν συμβεί κάποιο επεισόδιο- στο περιθώριο της διάσκεψης κορυφής του ΝΑΤΟ, που θα γινόταν στις Βρυξέλλες στις αρχές Μαρτίου.
Σύμφωνα δε με πληροφορίες, που ήλθαν τότε στο φως της δημοσιότητας, οι δύο πρωθυπουργοί «διαμόρφωσαν συνθήκες για μη πόλεμο». Δημιούργησαν δηλαδή ένα είδος προληπτικού μηχανισμού για την αμεσότερη αντιμετώπιση θεμάτων και καταστάσεων που θα ήταν δυνατόν να οδηγήσουν σε κρίση. Καθόρισαν επίσης ποια μεθόδευση θα έπρεπε να ακολουθήσουν ώστε να επιτευχθεί κάποια προσέγγιση απόψεων, έστω και αν αρχικώς είναι διαμετρικώς αντίθετες. Αθήνα και Άγκυρα θα απείχαν από έρευνες στα διεθνή ύδατα του Αιγαίου, μέχρι να επιλυθεί το ζήτημα της υφαλοκρηπίδας των δύο χωρών.
Παπανδρέου και Οζάλ συμφώνησαν να εντείνουν τις προσπάθειές τους για να μην προκύψει άλλη κρίση μεταξύ των δύο χωρών, να συναντώνται, τουλάχιστον μια φορά τον χρόνο, και να εγκαταστήσουν απευθείας τηλεφωνική γραμμή. Αποφάσισαν επίσης την σύσταση δύο πολιτικών επιτροπών, της Πολιτικής Επιτροπής και της Επιτροπής Συνεργασίας (οικονομική), οι οποίες θα συναντώνται αντιστοίχως στις δύο χώρες συγχρόνως.
Η πρώτη, η Πολιτική Επιτροπή θα κατέβαλλε προσπάθεια να καταγράψει τα προβλήματα και να διερευνήσει τις δυνατότητες προσέγγισης προς την κατεύθυνση οριστικών λύσεων. Η δεύτερη, η Οικονομική Επιτροπή, θα εξέταζε τους τομείς συνεργασίας, όπως την οικονομική συνεργασία, μικτές επιχειρήσεις, το εμπόριο, τον τουρισμό, τις επικοινωνίες και τις πολιτιστικές ανταλλαγές. Δύο ημέρες αργότερα υπογράφηκε η συμφωνία της 1ης Φεβρουαρίου με την οποία ξεκινούσε ο διάλογος για την βελτίωση των σχέσεων των δύο χωρών.
Απών το Κυπριακό
Το Κυπριακό δεν συζητήθηκε στη συνάντηση, απλώς ο Ανδρέας Παπανδρέου έκανε μια επιτροχάδην αναφορά. Όπως παραδέχθηκε πολύ αργότερα ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν άφησαν το Κυπριακό ακριβώς εκτός: το «ραφοποίησαν», όπως παραδέχτηκε και ο ίδιος, γεγονός που έδωσε χρυσή ευκαιρία στην αντιπολίτευση να τον επικρίνει για προδοσία. Η τότε αντιπολίτευση κατηγορούσε τον Παπανδρέου ότι στην πραγματικότητα, στο Νταβός η Ελλάδα αποδέχθηκε επίσημα ότι τα πετρέλαια του Αιγαίου αποτελούσαν διεθνή, ή έστω διμερή, υπόθεση και, πάντως, όχι αμιγώς ελληνική και πως Παπανδρέου και Οζάλ συμφώνησαν να σταματήσουν τις έρευνες στην περιοχή της Θάσου και να βάλουν στο «ράφι» το Κυπριακό. Αργότερα, ο Ανδρέας θα αποκήρυσσε το «Νταβός», εκστομίζοντας το περίφημο «mea culpa». Ήταν Ιούνιος του 1988, όταν ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης κατέθεσε πρόταση μομφής για το σύνολο της κυβερνητικής πολιτικής.
Η συζήτηση στη Βουλή, όμως, επικεντρώθηκε στην εξωτερική πολιτική. Ο Παπανδρέου στην αρχή της συζήτησης αρνήθηκε ότι έβαλε το Κυπριακό στο ράφι. «Εσείς το είπατε αυτό», του αντέτεινε ο Μητσοτάκης. «Mea culpa, σας ευχαριστεί;», απάντησε ο Ανδρέας, αποδεχόμενος ότι έκανε λάθος που άφησε στην άκρη το Κυπριακό χάριν της εξομάλυνσης των ελληνοτουρκικών σχέσεων. «Επήγαμεν στο Νταβός και από την πρώτη στιγμή συμφωνήσαμε ότι το μόνο που μπορούμε να εγγυηθούμε είναι αυτό που ονομάζουμε “μη πόλεμος”, δεν θα υπάρξει προσφυγή στα όπλα.
Πρέπει δε να πω το εξής, ότι τόσο μου είναι το αδύνατον να καταλάβω πώς μπήκε αυτή η κουβέντα ότι βάζουμε το κυπριακό στο ράφι όταν με τον κ. Κυπριανού τότε πρόεδρος της κυπριακής Δημοκρατίας συμφωνήσαμε πριν πάω στο Νταβός τι ακριβώς θα πρότεινα στον Οζάλ για την επίλυση του Κυπριακού. Ο κ. Οζάλ δεν έχει απορρίψει την πρόταση που είχαμε κάνει. Δεν είναι ράφι αυτό κύριοι. Mea Culpa. Σας ευχαριστεί;», είπε ο Ανδρέας Παπανδρέου απευθυνόμενος στην αντιπολίτευση και πρόσθεσε: «Εγώ όταν βάζω τα βιβλία στο ράφι τα ξαναβγάζω. Εσείς τα αφήνετε».
«Κρίση του Μαρτίου»
Έχει την προϊστορία της εκείνη η συνάντηση των δύο πρωθυπουργών στο Νταβός. Ήταν το επακόλουθο της «κρίσης του Μαρτίου», όταν Ελλάδα και Τουρκία είχαν φτάσει στα πρόθυρα πολέμου με την ένταση να κλιμακώνεται γύρω από ενδεχόμενα κοιτάσματα πετρελαίου στο Αιγαίο.
H Ελλάδα είχε αρχίσει έρευνες για πετρέλαιο στην περιοχή της Θάσου και η τουρκική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι θα βγει στο Αιγαίο το ερευνητικό σκάφος «Πίρι Ρέις», γνωστότερο ως «Σισμίκ», κατηγορώντας την Ελλάδα ότι κάνει έρευνες και έξω από την ελληνική υφαλοκρηπίδα, παραβιάζοντας παλαιότερη συμφωνία των δύο χωρών. Το κλίμα είχε αρχίσει να γίνεται πολεμικό. Στην Αθήνα ο Ανδρέας Παπανδρέου δίνει εντολή να τεθούν σε ετοιμότητα οι Ένοπλες Δυνάμεις. Ταυτόχρονα κάνει δύο κινήσεις: Στέλνει τον υπουργό Εξωτερικών Κάρολο Παπούλια στη Σόφια με «μήνυμα» προς τον τότε ηγέτη της Βουλγαρίας Τόντορ Ζίβκοφ, ώστε να διασφαλίσει το βόρεια σύνορα της χώρας και ανακοινώνει ότι θα κλείσει η αμερικανική βάση της Νέας Μάκρης, καταλογίζοντας στις ΗΠΑ ότι ευνοούν τις επιδιώξεις της Τουρκίας.
Ο Παπανδρέου για να το στηρίξει, εκμεταλλεύθηκε τόσο την πολυήμερη παραμονή στις ΗΠΑ του τότε πρωθυπουργού της Τουρκίας Τουργκούτ Οζάλ, (νοσηλευόταν σε νοσοκομείο της Ν. Υόρκης) όσο και τη μετάβαση στην Τουρκία του υπουργού άμυνας των ΗΠΑ Κάσπαρ Γουαϊνμπέργκερ, στον οποίο καταλογίζονταν φιλοτουρκικές κινήσεις. Στις 27 Μαρτίου (δυο μέρες μετά την εθνική γιορτή της 25ης Μαρτίου (οι συμβολισμοί έχουν τη σημασία τους) συνεκλήθη εκτάκτως το υπουργικό συμβούλιο στην Αθήνα και ο Ανδρέας Παπανδρέου άφησε σαφώς να εννοηθεί ότι οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις δεν θα επέτρεπαν στο τουρκικό σκάφος να κάνει έρευνες και επέρριπτε ευθύνες στις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ για πιθανή πολεμική σύγκρουση. Τότε παρενέβη το ΝΑΤΟ.
Ο γενικός γραμματέας του, λόρδος Κάρινγκτον, συνομίλησε με Οζάλ και Παπανδρέου και κατάφερε να εκτονώσει την κρίση. Το «Σισμίκ» αποσύρθηκε. Η Ελλάδα δήλωσε ότι δέχεται την προσφυγή στη Χάγη για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Αλλά κάτι τέτοιο δεν έγινε ποτέ μέχρι σήμερα. Ένα χρόνο αργότερα(1988) Παπανδρέου και Οζάλ συναντήθηκαν στο Νταβός και συμφώνησαν σ’ αυτό που ο Ανδρέας αποκάλεσε «μη πόλεμος» και, επιπλέον, να βάλουν το Κυπριακό «στο ράφι»…
Δέκα επτά χρόνια όμως μετά τα γεγονότα του Μαρτίου 1987,( Ιανουάριο του 2000), μια αποκάλυψη που έκανε ο Τούρκος καθηγητής Χουσεϊν Aβνί Mπενλί, υποδιευθυντής του Iνστιτούτου Θαλάσσιων Eπιστημών και Tεχνολογίας και επιστημονικός υπεύθυνος των ερευνών, που διενεργούσε εκείνον τον Mάρτη το «Σισμίκ», προκάλεσε πολλά ερωτηματικά. Σε συνέντευξή του σε ελληνική εφημερίδα (Ελευθεροτυπία) υποστήριξε ότι το «Σισμίκ» είχε ανοιχτεί σε αμφισβητούμενη (από την Τουρκία) περιοχή (εντός της ελληνικής υφαλοκρηπίδας όμως) για να πραγματοποιήσει έρευνες για τη θαλάσσια ρύπανση στο Αιγαίο. « Δουλεύαμε για τις ανάγκες του προγράμματος Med Pol περίπου 20 ναυτικά μίλια νοτιοανατολικά της Θάσου», είχε πει ο Τούρκος καθηγητής. «Το πρόγραμμα αυτό χρηματοδοτείται από το περιβαλλοντικό πρόγραμμα των Hνωμένων Eθνών UNEP (United Nations Environmental Program), του οποίου έδρα είναι η Aθήνα.
Tόσο οι κινήσεις μας όσο και τα αποτελέσματα των ερευνών μας εκείνο το Mάρτιο του 1987 εγκρίθηκαν και αναφέρθηκαν στην Aθήνα. Δεν ερευνούσαμε για πετρέλαιο. Tο σκάφος ούτε σήμερα ούτε και τότε διέθετε μηχανήματα για υποθαλάσσιες έρευνες βάθους άνω των 100 μέτρων. Kαι υδρογονάνθρακες βρίσκονται σε βάθος πολύ μεγαλύτερο από 100 μέτρα. Eξάλλου δεν ξέρω τίποτα από πετρέλαια. Eίμαι περιβαλλοντολόγος ειδικευμένος στο θαλάσσιο περιβάλλον».
Kαι τότε προς τι τα όσα γράφτηκαν τότε για έρευνες του «Σισμίκ» για πετρέλαιο; Γιατί φτάσαμε τόσο κοντά στην ένοπλη σύγκρουση; Το εύλογο ερώτημα προς τον Τούρκο καθηγητή. «Πολιτικά παιχνίδια», απαντά ο κ. Nουριλέρ. Περίεργα «παιχνίδια», που στην συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται πως παίχτηκαν από την στρατιωτική ηγεσία της Τουρκίας. Όπως δημοσιεύτηκε μάλιστα σε μερίδα του τουρκικού Τύπου, 18 χρόνια μετά την «κρίση του Μαρτίου», οι Τούρκοι στρατιωτικοί για να υπονομεύσουν τον Οζάλ, τον οποίο δεν συμπαθούσαν, επιχείρησαν να δημιουργήσουν κρίση στο Αιγαίο, στέλνοντας το «Σισμίκ» να περιπλέει στα ελληνικά χωρικά ύδατα και να προκαλεί την Ελλάδα.
Λίγες μέρες μάλιστα πριν από το Νταβός και τη συνάντηση Παπανδρέου-Οζάλ, επιχείρησαν κάποια επεισόδια στην Κομοτηνή, όταν μουσουλμάνοι και αστυνομικοί αντάλλαξαν πυροβολισμούς. Χρόνια αργότερα, Τούρκοι δημοσιογράφοι αποκάλυπταν ότι τα επεισόδια της Κομοτηνής ήταν μια ακόμη προβοκάτσια, εμπνευσμένη από την τουρκική στρατιωτική ηγεσία, για να δημιουργήσει πρόβλημα όχι μόνο στις σχέσεις με την Ελλάδα αλλά και στον ίδιο τον Οζάλ.
