Η Εθνική Αντίσταση υπήρξε έργο ανθρώπων από διάφορες κοινωνικές τάξεις, πλούσιων και φτωχών, οι οποίοι επιθυμούσαν να αγωνιστούν για την ελευθερία της πατρίδας τους. Οπωσδήποτε, η τάση αυτή ήταν ιδιαίτερα ισχυρή στις προσφυγικές γειτονιές, όπου οι κάτοικοι, οι περισσότεροι μικρασιατικής καταγωγής, έσπευσαν μαζικά να ενταχθούν σε αντιστασιακές οργανώσεις όπως το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ).
Αυτό έγινε και στη Νέα Κοκκινιά (Νίκαια), όπου το ΕΑΜ ήταν παντοδύναμο, με αρκετούς να αποκαλούν τον οικισμό «Μικρή Μόσχα» λόγω της ισχυρής παρουσίας ανταρτών και της μεγάλης δύναμης που είχε το ΚΚΕ εκεί. Η δράση των ΕΑΜιτών περιλάμβανε τη συχνή αναγραφή συνθημάτων στους τοίχους, τη μετάδοση αντιστασιακών μηνυμάτων με χωνιά από τις στέγες των σπιτιών, καθώς και διαδηλώσεις εναντίον των αποφάσεων των κατοχικών αρχών. Απαντώντας, οι Γερμανοί συνήθιζαν να προβαίνουν σε συλλήψεις ή/ και εκτελέσεις. Έτσι, πολλοί Κοκκινιώτες εκτελέστηκαν ή φυλακίστηκαν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου.
Η μάχη της Κοκκινιάς
Κορυφαία πράξη αντίστασης στην περιοχή υπήρξε η Μάχη της Κοκκινιάς, η οποία έλαβε χώρα από τις 4 έως τις 8 Μαρτίου του 1944. Η σύγκρουση ξεκίνησε με την επίθεση ανδρών της Χωροφυλακής και των Ταγμάτων Ασφαλείας, συνδυάστηκε με απεργιακές κινητοποιήσεις και διαδηλώσεις των κατοίκων, ενώ στιγματίστηκε από τις εκτελέσεις που διεξήγαγαν οι Έλληνες δωσίλογοι. Συνολικά, επτά μέλη του ΕΑΜ έχασαν τη ζωή τους, 38 τραυματίστηκαν και 300 συνελήφθησαν, με 50 άτομα να θανατώνονται έπειτα στο Χαϊδάρι. Από την άλλη πλευρά, η σθεναρή αντίσταση των κατοίκων προξένησε σοβαρές απώλειες στους κατακτητές, δημιουργώντας τους την επιθυμία για αντίποινα.
Κατά τους επόμενους πέντε μήνες, στη Νίκαια επικράτησε μια απρόσμενη ηρεμία: τα κατοχικά στρατεύματα δεν εμφανίστηκαν καθόλου, ενώ οι ειδήσεις των εκτελέσεων σε πολλές γειτονιές της Αθήνας και των περιχώρων [στην Καλογρέζα, τον Υμηττό, την Καισαριανή, του Ζωγράφου, τη Γούβα (Άγιο Αρτέμιο), τα Πετράλωνα, την Πετρούπολη, του Γκύζη, την Καλλιθέα, τον Βύρωνα και το Δουργούτι] που έφταναν στους ΕΑΜίτες δημιουργούσαν μία δυσοίωνη ατμόσφαιρα, με τους κατοίκους να αναμένουν από στιγμή σε στιγμή νέα επίθεση.
Εντέλει, η κρίσιμη ώρα για τη Νέα Κοκκινιά ήλθε τα χαράματα της 17ης Αυγούστου του 1944. Τότε, ένας ασφυκτικός κλοιός δημιουργήθηκε στην περιοχή από ταγματασφαλίτες, συγκεκριμένα άνδρες του 1ου Τάγματος του 1ου Συντάγματος Ευζώνων του ταγματάρχη Γεωργίου Σγουρού, και στρατιώτες της γερμανικής 11ης Αεροπορικής Μεραρχίας. Της επιχείρησης ηγούταν ο διοικητής του 1ου Συντάγματος Ευζώνων συνταγματάρχης Ιωάννης Πλυτζανόπουλος, ένας από τους στενότερους συνεργάτες της ελληνικής δωσιλογικής κυβέρνησης.
Αφού εισέβαλλαν στον οικισμό, οι ταγματασφαλίτες και οι Γερμανοί αξιωματικοί διέταξαν όλους τους άνδρες ηλικίας 16-60 ετών να παρουσιαστούν στην πλατεία Οσίας Ξένης. Εκεί, εκατοντάδες άτομα αναγκάστηκαν να γονατίσουν κρατώντας το κεφάλι ψηλά, προκειμένου να διακρίνονται τα πρόσωπά τους. Τότε εμφανίστηκαν οι ντόπιοι καταδότες, οι περισσότεροι με κουκούλες στα κεφάλια. Οι περισσότεροι από αυτούς ήταν πρώην μέλη της Οργάνωσης Προστασίας Λαϊκών Αγωνιστών (ΟΠΛΑ), δηλαδή της πολιτοφυλακής του ΕΑΜ, κι έτσι γνώριζαν καλά τα στελέχη της οργάνωσης.
Η πρώτη πράξη του δράματος έλαβε χώρα όταν ο ντόπιος καταδότης Μπατράνης στάθηκε μπροστά στον λοχαγό του ΕΛΑΣ Αποστόλη Χατζηβασιλείου και, αφού τον χαιρέτησε σε στάση προσοχής, του είπε ειρωνικά «τα σέβη μου λοχαγέ» ή -σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες- «στις διαταγές σας καπετάνιε μου». Την ίδια στιγμή, οι ταγματασφαλίτες όρμισαν στον αντάρτη και ξέσκισαν με τις ξιφολόγχες τους το πρόσωπό του. Έπειτα, τον σήκωσαν όρθιο και τον περιέφεραν ανάμεσα στο πλήθος, ζητώντας του να προδώσει τους συντρόφους του. Παρότι ο επικείμενος θάνατός του ήταν βέβαιος, ο Χατζηβασιλείου αρνήθηκε να ενδώσει. Έτσι, οι βασανιστές του τον κρέμασαν, ενώ προτού ξεψυχήσει τον έγδαραν.
Οι καταδότες συνέχισαν το… έργο τους!
Μετά την εκτέλεση του Χατζηβασιλείου, οι καταδότες συνέχισαν το έργο τους. Όσοι υποδεικνύονταν από αυτούς, στήνονταν στη μάντρα του γειτονικού υφαντήριου και εκτελούνταν μετά από βασανιστήρια. Σύμφωνα με αυτόπτες μάρτυρες, τις εκτελέσεις πραγματοποιούσε Γερμανός δήμιος με ένα πολυβόλο MG42, ο οποίος, προκειμένου να φέρει εις πέρας το σκοτεινό αυτό έργο, έπινε κρασί.
Οι αντάρτες, αιφνιδιασμένοι, δεν μπόρεσαν να αντιδράσουν λόγω του μεγάλου όγκου των αντιπάλων τους. Μια μικρή μόνο συμπλοκή έλαβε χώρα στην περιοχή της Νεάπολης, οδηγώντας στην εκτέλεση 46 ατόμων στη συμβολή των οδών Ακροπόλεως και Αρτέμιδος, πίσω από το γήπεδο του Ιωνικού, καθώς και στον εμπρησμό του συνοικισμού.
Οι σφαγές συνεχίστηκαν για ώρες, έως τις έξι το απόγευμα. Τότε, οι Γερμανοί έδωσαν την άδεια στους καταδότες να σκυλεύσουν τα πτώματα. Όταν εκείνοι έτρεξαν στη μάντρα για να αφαιρέσουν τα τιμαλφή αντικείμενα από τους νεκρούς, το γερμανικό πολυβόλο άνοιξε πυρ ξανά, με τους στρατιώτες του Άξονα να εκτελούν τους μέχρι πρότινος συνεργάτες τους. Σύμφωνα με τα γερμανικά έγγραφα, στην Κοκκινιά σκοτώθηκαν συνολικά 104 άνθρωποι, ενώ άλλες πηγές ανεβάζουν τον αριθμό αυτό στους 300. Επιπλέον, πολλές εκατοντάδες ήταν αυτοί που μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου.
Αλλά, ο φόρος αίματος που έπρεπε να πληρώσει η Κοκκινιά δεν είχε ολοκληρωθεί. Στις 24 Σεπτεμβρίου 1944, στο σαρανταήμερο μνημόσυνο των εκτελεσμένων στο μπλόκο της Κοκκινιάς, οι Γερμανοί και οι Έλληνες συνεργάτες τους άνοιξαν πυρ στο πλήθος που είχε συγκεντρωθεί στην πλατεία Οσίας Ξένης, με αποτέλεσμα τον θάνατο εννέα ατόμων και τον τραυματισμό δεκάδων άλλων.
Μαρτυρίες
Αρκετά χρόνια αργότερα, η Χρυσάνθη Αρχοντοπούλου διηγήθηκε για τα τραγικά περιστατικά της 17ης Αυγούστου 1944 τα εξής:
«Σαν ακούστηκε το κακό, δεν ήξερα τι να κάνω και πώς να σώσω τα παιδιά μου, τον Γιάννη μου 18 χρονών, τον Περικλή 16 χρονών και τον Γιώργο 20 χρονών. Βγαίνω στην πόρτα κι αντικρύζω τον προδότη τον Μπακόπουλο.
-Πούναι μωρή τα παιδιά σου;
-Τώρα θα πάνε κάτω.
-Βγάλτα έξω γιατί θα τα σκοτώσω αμέσως.
Βγαίνουν τα παιδιά, τ’ αρπάζει ο Μπακόπουλος κι εγώ χύνομαι από πίσω: “Άστα βρε Μπακόπουλε, δεν λυπάσαι;”
Εκείνος έβγαζε αφρούς κι έλεγε προστυχόλογα. Τα πάει στον Σγουρό κι εκείνος διαταγή για τη μάντρα. Εγώ, πίσω, άλαλη. Αυτός, τα σπρώχνει και τα μπάζει στο σφαγείο. Κάτω, σωρό τα παλληκάρια σπαρταρούσαν.
Πέφτω στα πόδια του Γερμανού. Με συμπονεί κι απλώνει το χέρι του πάνω μου “μάμα, μάμα” του φωνάζω. Με βλέπει ο Πλυντζανόπουλος και με χτυπά με το μαστίγιο. Με σπρώχνουνε στην πλατεία. Πήγα σπίτι και περίμενα να δω τι θ’ απογίνει. Τ’ απόγιομα είδα τους δύο νάρχονται σπίτι. Τον Γιάννη δεν τον βλέπω»
(Τα Νέα, 28 Αυγούστου 1980).
Σύμφωνα με τον Παναγιώτη Γκαρτζόπουλο, γιο θύματος του μπλόκου:
«Όταν τους έφεραν στην πλατεία, πέρασαν από μπροστά τους οι χαφιέδες. Ήταν πέντε και ένας από αυτούς ήταν ο διαβόητος Μπατράνης. Ο Μπατράνης έδειξε και τον πατέρα μου και τον θείο μου. Έμαθα μετά ότι δίπλα στον πατέρα μου ήταν και ένας γείτονας. Λεγόταν Κώστας Μπενεζάκος ο οποίος ήταν μάχιμος του ΕΛΑΣ. Φαίνεται όμως ότι δεν γνώριζαν για τη δράση του και δεν τον πήραν για εκτέλεση. Όταν σήκωσαν τον πατέρα μου γύρισε προς τον Μπενεζάκο και πρόλαβε να του πει μια κουβέντα: – Κώστα τα παιδιά μου».
Μετά τη λήξη του μπλόκου, ο αστυφύλακας Λευτέρης Παπανάγνου έλαβε εντολή από τον διοικητή του στο Ε΄ Αστυνομικό Τμήμα να μεταβεί στον χώρο της εκτέλεσης για να επιβλέψει τη μεταφορά των νεκρών:
«Το θέαμα με συγκλόνισε. Ρίγος ένιωσα σ’ όλο μου το σώμα. Δεν περίμενα να βρω τόσα θύματα. Πραγματικό σφαγείο. Όλο το δάπεδο του υφαντουργείου ήταν σκεπασμένο από τα κορμιά των εκτελεσμένων. Μόνο ένα διάδρομο είχαν αφήσει στη μέση σ’ όλο το μήκος της αίθουσας. Τα κορμιά των εκτελεσμένων ήταν πεσμένα μπρούμυτα το ένα δίπλα στο άλλο, σε δύο σειρές»
(Ν. Κεπέσης, Ο Πειραιάς στην εθνική αντίσταση, 1988, σελ. 409)Εθ
Κανένας δεν τιμωρήθηκε
Το διαβόητο Μπλόκο της Κοκκινιάς θεωρήθηκε ως ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της κατοχικής περιόδου. Παρόλα αυτά, μετά την Απελευθέρωση κανένας από τους υπεύθυνους δεν τιμωρήθηκε ουσιαστικά για τις πράξεις του. Χαρακτηριστικά, ο Πλυτζανόπουλος, ο οποίος συμμετείχε στους βασανισμούς των αγωνιστών, προήχθη μεταπολεμικά σε υποστράτηγο. Μάλιστα, ένας ανιψιός του, ο ταγματάρχης ε.α. Νικόλαος Πλυτζανόπουλος, διορίστηκε δήμαρχος Κοκκινιάς από το δικτατορικό καθεστώς της 21ης Απριλίου. Αντίστοιχα, ο Σγουρός συνέχισε επίσης τη σταδιοδρομία του, διοικώντας μεταξύ άλλων το περιβόητο 3ο Τάγμα της Μακρονήσου.
Στις δίκες των υπαιτίων του μπλόκου της Κοκκινιάς ακούστηκαν συγκλονιστικές μαρτυρίες. Ο Αβραάμ Κατεμίδης, μεταξύ άλλων κατέθεσε:
«Πρωί-πρωί της 17/8/44 επήγα και εγώ εις τον μπλόκον εις την Οσίαν Ξένην. Πιο πέρα από εκεί όπου βρισκόμουνα είδα να κτυπούν κάποιον, ήτο ο τσαγκάρης της γειτονιάς μας [ο Περιβόλας], […] Μετά τον πήραν και τον κρέμασαν από ένα δένδρο, πλην όμως, το σχοινί εκόπη και έτσι γλύτωσεν προς στιγμήν και άρχισαν πάλι να τον κτυπούν οι Τσολιάδες και ο χωροφύλαξ και ο επικεφαλής του μπλόκου ταγματάρχης Πλυτζανόπουλος και μου φαίνεται πως ο παθών τον εδάγκασεν τον κατηγορούμενον Πλυτζανόπουλον στο χέρι και τότε ο Πλυτζανόπουλος τον έρριψεν κάτω και ταυτοχρόνως του έρριξεν με το πιστόλι και τον εξετέλεσεν»
(Ιανουάριος, Μάρτιος 1947).
Στην κατάθεσή της, η Αιμιλία Μαύρου είπε για τον δωσίλογο χωροφύλακα Τηλέμαχο Τσανακαλιώτη:
«Τον κατηγορούμενον γνωρίζω, διότι τον είδα όταν ήλθε να πάρη την αδελφήν μου. Ήλθον […] με ένα Γερμανικό αυτοκίνητο, φορούσε γκρι κουστούμι και εζήτησε την αδελφή μου Αθηνά, μαζί του ήτο και ένας Γερμανός. Όταν διεμαρτυρήθη η μητέρα μου, ο Γερμανός την εκτύπησε και της έσπασε τα δόντια. Εν συνεχεία ζητούσαν να τους υποδείξουμεν το σπίτι του Προκοπίου Τσοπάνογλου μνηστήρος της αδελφής μου. Κατόπιν επήγε απέναντι όπου ήτο το σπίτι του Τσοπάνογλου και συνέλαβον και τον Προκοπή, από εκεί τους ωδήγησαν στην μάντρα και τους εξετέλεσαν».
(Σεπτέμβριος 1947).
Το στυγερό έγκλημα δεν ξεχάστηκε
Παρά τις αμελητέες ποινές των δραστών, το στυγερό αυτό έγκλημα δεν ξεχάστηκε. Για αρκετά χρόνια στην περιοχή λάμβανε χώρα μνημόσυνο, ενώ στις 1956 έγιναν τα αποκαλυπτήρια μνημείου στην πλατεία Οσίας Ξένης φιλοτεχνημένου από τον σπουδαίο γλύπτη Γιώργο Ζογγoλόπουλο για τους πεσόντες της Κοκκινιάς. Το 1965 προβλήθηκε για πρώτη φορά η ταινία Το Μπλόκο του Άδωνι Α. Κύρου, με θέμα τις εκτελέσεις στη σημερινή Νίκαια. Το τραγικό θέμα του μπλόκου της Κοκκινιάς έχει αποτελέσει έμπνευση για σημαντικούς εικαστικούς καλλιτέχνες, όπως ο Κώστας Γουναρόπουλος και ο Τάσσος, αλλά και αντικείμενο πολυάριθμων ιστορικών μελετών. Χαρακτηριστικό για τη σημασία του μπλόκου της Κοκκινιάς είναι το γεγονός ότι το 1982 η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου επέλεξε συμβολικά σαν ημέρα έναρξης της ολομέλειας για την ψήφιση του νόμου αναγνώρισης της Εθνικής Αντίστασης την 17η Αυγούστου.
Σήμερα, η μάντρα των σφαγών του 1944 αποτελεί ζωντανό τόπο μνήμης, όπου πραγματοποιούνται ποικίλες εκδηλώσεις. Επιπλέον, στη Νίκαια λειτουργεί το Μουσείο Εθνικής Αντίστασης, που δημιουργήθηκε με τη συνεργασία του Δήμου Νίκαιας-Αγ. Ιωάννη Ρέντη, της Περιφερειακής Ενότητας Πειραιά, με την υποστήριξη της Εταιρείας Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων. Στις προθήκες του υπάρχουν σημαντικά ιστορικά τεκμήρια και αρχειακό, φωτογραφίες, σημαίες, όπλα, ασύρματοι, αποκόμματα εντύπων, χειρόγραφα, οπτικοακουστικό υλικό κ.ά.
Προσκαλούμε όποιον επισκέπτη του site γνωρίζει τέτοιες ιστορίες που δεν έχουν έρθει ακόμα στο φως να έρθει σε επαφή μαζί μας, ώστε να αναδείξουμε την προσφορά τους και να αποδώσουμε τον φόρο τιμής που αναλογεί σε αυτούς τους αφανείς ήρωες.
Για να μπορέσουμε να αντιληφθούμε με τρόπο ουσιαστικό και βαθύ τι έκανε τους διακόσιους της Καισαριανής να στέκονται μπροστά στον θάνατο με τόση αξιοπρέπεια που μας κάνει σήμερα να μένουμε άφωνοι.
Στείλτε μας τις δικές σας Μαρτυρίες, εδώ: martyries@epolitical.gr
