Μια από τις πιο αινιγματικές πόλεις που ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος, θαμμένη για σχεδόν δύο χιλιετίες, αποκαλύπτεται σταδιακά στο νότιο Ιράκ. Η «Αλεξάνδρεια στον Τίγρη», αργότερα γνωστή ως «Χάραξ του Σπασίνου», υπήρξε κάποτε ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά λιμάνια της αρχαιότητας, συνδέοντας την Ινδία με τη Μεσοποταμία και τη Μεσόγειο.
Η πόλη ιδρύθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. σε ένα στρατηγικό σημείο όπου ο ποταμός συναντούσε τη θάλασσα. Όμως μετά τον 3ο αιώνα μ.Χ., η αλλαγή της κοίτης του Τίγρη την καταδίκασε στη λήθη. Για αιώνες η ακριβής θέση της παρέμενε άγνωστη – μέχρι σήμερα.
Η ανακάλυψη που αλλάζει τον χάρτη της αρχαιότητας
Τα τελευταία χρόνια, μια διεθνής ομάδα αρχαιολόγων αξιοποίησε εναέρια δεδομένα από drones και γεωφυσικές σαρώσεις υψηλής ανάλυσης για να χαρτογραφήσει την πόλη. Παρά το γεγονός ότι οι πρώτες έρευνες έγιναν σε περίοδο που ο ISIS είχε παρουσία στην περιοχή, οι επιστήμονες κατάφεραν να αποκαλύψουν το πλήρες πολεοδομικό της σχέδιο.
Το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας στη Γερμανία ανακοίνωσε ότι για μεγάλο διάστημα οι ερευνητές είχαν άδεια μόνο για επιφανειακές παρατηρήσεις, υπό συνεχή στρατιωτική επιτήρηση. Παρ’ όλα αυτά, τα αποτελέσματα ξεπέρασαν κάθε προσδοκία.
Η «Αλεξάνδρεια στον Τίγρη (Χάραξ)», κάτω δεξιά στον χάρτη
Μια πόλη-γίγαντας κάτω από το χώμα
Οι γεωφυσικές έρευνες αποκάλυψαν:
- τείχη οχύρωσης
- εκτεταμένο οδικό δίκτυο
- μεγάλα οικοδομικά τετράγωνα
- συγκροτήματα ναών
- εργαστήρια με καμίνια και φούρνους
- το λιμάνι και το σύστημα καναλιών
Ο καθηγητής Στέφαν Ρ. Χάουζερ, επικεφαλής της έρευνας, δήλωσε ότι το μέγεθος της πόλης – περίπου 2,5 τετραγωνικά μίλια – είναι «εντυπωσιακό για τα δεδομένα της αρχαιότητας», ξεπερνώντας ακόμη και πρωτεύουσες της ελληνιστικής εποχής όπως η Σελεύκεια.
Παρά τις επανειλημμένες πλημμύρες, η κατάσταση διατήρησης των κτιρίων είναι εξαιρετική. Οι τοίχοι εντοπίστηκαν σχεδόν αμέσως κάτω από την επιφάνεια, κάτι που εξηγεί την καθαρότητα των γεωφυσικών δεδομένων.
Τα απομεινάρια της οχύρωσης της «Αλεξάνδρειας στον Τίγρη»
Η επιλογή του Μεγάλου Αλεξάνδρου
Σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, ο Μέγας Αλέξανδρος επέλεξε προσωπικά την τοποθεσία το 324 π.Χ. Η νότια Μεσοποταμία αντιμετώπιζε τότε σοβαρά προβλήματα ιζηματογένεσης: τα παραδοσιακά λιμάνια βούλωναν, η ακτογραμμή μετατοπιζόταν και τα κανάλια άλλαζαν πορεία.
Η νέα πόλη χτίστηκε ακριβώς για να λύσει αυτό το πρόβλημα – ένα λιμάνι που θα συνέδεε τη θάλασσα με τις εσωτερικές πλωτές οδούς της αυτοκρατορίας.
Προκλήσεις και επόμενα βήματα
Οι ανασκαφές δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το καλοκαίρι η θερμοκρασία ξεπερνά τους 49°C, ενώ η ατμοσφαιρική ρύπανση δυσκολεύει την εργασία στο πεδίο. Παρ’ όλα αυτά, η ομάδα σχεδιάζει να συνεχίσει μελετώντας τις συνοικίες, τα εργαστήρια και τις εγκαταστάσεις καμίνων – εφόσον εξασφαλιστεί η απαραίτητη χρηματοδότηση.
Ο Χάουζερ πιστεύει ότι ο χώρος μπορεί να φωτίσει άγνωστες πτυχές του Παρθικού Βασιλείου, μιας από τις λιγότερο μελετημένες δυνάμεις της αρχαιότητας. Η απουσία μεταγενέστερης οικοδομικής δραστηριότητας καθιστά την περιοχή ιδανική για μια πλήρη ανασύνθεση της πόλης.
Αεροφωτογραφία της ρυμοτομίας της πόλης
Ένα μοναδικό παράθυρο στο παρελθόν
Για πρώτη φορά, οι αρχαιολόγοι έχουν την ευκαιρία να ανακατασκευάσουν ολόκληρο πολεοδομικό σχέδιο μιας ελληνιστικής πόλης χωρίς να χρειαστεί να σκάψουν βαθιά. Η «Αλεξάνδρεια στον Τίγρη» δεν είναι απλώς μια χαμένη πόλη – είναι ένα ζωντανό αρχείο της εποχής του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των αυτοκρατοριών που ακολούθησαν.
Βάσεις κιόνων στην «Αλεξάνδρεια στον Τίγρη»
