Η σχέση εξουσίας και κολακείας είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η πολιτική. Οι αυλοκόλακες, εκείνοι που συστηματικά θυσιάζουν την αλήθεια στον βωμό της εύνοιας, αποτελούν διαχρονικό φαινόμενο. Από τα αρχαία βασίλεια μέχρι τα σύγχρονα πολιτικά επιτελεία, η παρουσία τους σηματοδοτεί την παρακμή της πολιτικής ζωής και την απομάκρυνση από το δημόσιο συμφέρον.
- του Αντώνη Ι. Αντωνόπουλου – Δημοσιογράφος
«Κρείττον εις κόρακας ή εις κόλακας εμπεσείν. Οι μεν γαρ νεκρούς, οι δε ζώντας εσθίουσιν», προειδοποιούσε ο αρχαίος Διογένης. Η παρατήρησή του πως οι κόλακες είναι χειρότεροι κι από τα κοράκια γιατί τρώνε ζωντανούς τους ανθρώπους, διατηρεί αμείωτη την επικαιρότητά της.
Στη ρωμαϊκή αυλή, ο αυλοκόλακας ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Ο Σενέκας τους περιέγραφε ως ανθρώπους που «δεν λένε ψέματα για να εξαπατήσουν, αλλά για να ευχαριστήσουν». Στη βυζαντινή αυτοκρατορία, η κολακεία αναγορεύτηκε σε λεπτή τέχνη -όσο πιο κοντά στον αυτοκράτορα, τόσο μεγαλύτερη η ισχύς, αλλά και τόσο ευμετάβλητη η τύχη. Η λατινική παροιμία «Quae supra nos nihil ad nos» (Ό,τι είναι από πάνω μας δεν μας αφορά) απέδιδε ακριβώς αυτήν τη στάση ζωής: μην ασχολείσαι με την εξουσία, αν δεν θες να καείς.
Στη νεότερη ελληνική ιστορία, ο Ιωάννης Καποδίστριας βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα διευρυνόμενο δίκτυο αυλοκολάκων που τον πλαισίωσαν κατά τη διακυβέρνηση της χώρας (1828-1831). Διόρισε τα δύο αδέλφια του, Βιάρο και Αυγουστίνο, εγκαινιάζοντας στην πράξη τη νεότερη οικογενειοκρατία, ενώ γύρω του συγκεντρώθηκαν πρόσωπα που «διαπλέκονταν με τη δημιουργία του νέου κράτους, στον βαθμό που έδειχναν αφοσίωση στο πρόσωπό του». Οι πολίτες συλλαμβάνονταν αν σε συζητήσεις τους «δεν σεβάστηκαν τον Κυβερνήτη» και οι εφημερίδες απαγορεύονταν όταν ασκούσαν κριτική. Ο Κύων ο Αλεξανδρεύς είχε προειδοποιήσει: «Αποστρέφου των κολάκων τα απατηλά λόγια, γιατί αυτοί αμβλύνοντας με τις κολακείες τους της ψυχής σου τους λογισμούς, δεν σου επιτρέπουν να δεις των πραγμάτων την αλήθεια».
Το Σύνταγμα του 1864, το μακροβιότερο ελληνικό σύνταγμα, επιχείρησε να θεσμοθετήσει τη σχέση πολίτη-εξουσίας ως «συμβόλαιο». Ο Τύπος της εποχής το χαρακτήριζε «συμβόλαιον δι’ ου το έθνος εν τη κυριαρχία αυτού εξεχώρησεν ωρισμένα προς τον βασιλέα δικαιώματα». Πίσω από τα λόγια όμως, οι αυλοκόλακες συνέχιζαν το έργο τους. Ο Ισοκράτης είχε προειδοποιήσει: «Ο ισχυρός έχει σκλάβους, ο πλούσιος κόλακες και ο σοφός φίλους».
Στη σημερινή Ελλάδα, οι αυλοκόλακες άλλαξαν μορφή αλλά όχι ουσία. Από τις αίθουσες των ανακτόρων μεταφέρθηκαν στα τηλεοπτικά παράθυρα και τα κομματικά γραφεία. Το φαινόμενο αποκτά ιδιαίτερη ένταση στην εποχή της διαρκούς επικοινωνιακής διαχείρισης, όπου η εικόνα συχνά υπερισχύει της ουσίας.
Ο Άγιος Βασίλειος ο Μέγας είχε παρομοιάσει τους κόλακες με χταπόδι: «Όπως λένε ότι το χταπόδι προσαρμόζει το χρώμα του προς το περιβάλλον, έτσι κι ο κόλακας προσαρμόζει τη σκέψη του προς τις γνώμες του δικού του περιβάλλοντος».
Η κολακεία δεν είναι αθώα. Ο Αριστοτέλης δίδασκε: «Ο έγκριτος πολίτης τιμά, αλλά δεν κολακεύει» και προειδοποιούσε πως «οι τύραννοι είναι φίλοι των ύπουλων και διεφθαρμένων ανθρώπων, διότι τους αρέσει να τους κολακεύουν». Ο Ευριπίδης ήταν ακόμη πιο σκληρός: «Η κολακεία καταστρέφει καλά θεμελιωμένες πολιτείες και σπίτια».
Στο σημερινό πολιτικό τοπίο, η εξάρτηση από τους αυλοκόλακες δημιουργεί μια φαύλη σχέση αμοιβαίας εκμετάλλευσης. Οι μεν αποκτούν πρόσβαση, χρήμα, ισχύ, οι δε εξασφαλίζουν ελεγχόμενη πληροφόρηση και δημόσια στήριξη. Το τίμημα το πληρώνει η δημοκρατία και η δυνατότητα των πολιτών να έχουν πρόσβαση στην αλήθεια. Ο Βολταίρος είχε θέσει το δίλημμα με σαφήνεια: «Αν μισώ τους τυράννους, πολύ περισσότερο μισώ τους κόλακες».
Όσο θα υπάρχει εξουσία, θα υπάρχουν και εκείνοι που θα προσπαθούν να την προσεγγίσουν θυσιάζοντας την αξιοπρέπεια και την αλήθεια. Το ζητούμενο για μια υγιή πολιτεία δεν είναι η εξάλειψη του φαινομένου -ίσως ουτοπικό- αλλά η δημιουργία αντισωμάτων. Η παιδεία, η ελευθεροτυπία και οι θεσμοί που προστατεύουν την κριτική σκέψη αποτελούν τα μόνα όπλα απέναντι σ’ αυτούς που, όπως έλεγαν οι αρχαίοι, «τρώνε ζωντανούς τους ανθρώπους».
