Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ δεν είναι απλώς το τέλος μιας πολιτικής διαδρομής σχεδόν τεσσάρων δεκαετιών. Είναι το σημείο καμπής για ένα σύστημα εξουσίας που είχε δομηθεί γύρω από την απόλυτη επιρροή ενός ανθρώπου. Όπως γράφει ο Χρήστος Μυτιλινιός στην εφημερίδα «Political», ο ανώτατος ηγέτης δεν ήταν μόνο θρησκευτικός καθοδηγητής· ήταν ο τελικός κριτής σε κάθε κρίσιμη απόφαση, ο ρυθμιστής των ισορροπιών ανάμεσα στον κλήρο, την κυβέρνηση, τη Δικαιοσύνη και κυρίως τους Φρουρούς της Επανάστασης. Τώρα, το καθεστώς των μουλάδων βρίσκεται μπροστά στο πιο επικίνδυνο τεστ επιβίωσης.
Η προσωρινή λύση: τριμελής ηγεσία
Θεσμικά, η εξουσία δεν περνά αυτομάτως σε έναν διάδοχο. Ενεργοποιείται μεταβατικός μηχανισμός: τριμελές συμβούλιο που αναλαμβάνει προσωρινά τις αρμοδιότητες του ανώτατου ηγέτη. Σε αυτό συμμετέχουν ο Πρόεδρος της χώρας, ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης και ανώτατο θρησκευτικό πρόσωπο του συστήματος. Η αποστολή τους είναι σαφής: να διασφαλίσουν τη συνέχεια του κράτους και να προετοιμάσουν τη διαδικασία εκλογής νέου ανώτατου ηγέτη από τη Συνέλευση των Ειδικών, το σώμα των 88 κληρικών που έχει τη σχετική αρμοδιότητα. Ωστόσο, η τριμελής ηγεσία είναι «γέφυρα», όχι λύση. Η πραγματική μάχη δίνεται αλλού.
Σενάριο 1: Σκληρή συνέχεια – το καθεστώς κλείνει τις γραμμές
Το πρώτο και πιο άμεσο σενάριο είναι η επιλογή ενός σκληροπυρηνικού κληρικού που θα εγγυηθεί απόλυτη συνέχεια. Σε συνθήκες γεωπολιτικής έντασης και εξωτερικής πίεσης, το καθεστώς έχει κίνητρο να εκπέμψει σταθερότητα και αποφασιστικότητα. Αυτό σημαίνει αυστηρότερο έλεγχο στο εσωτερικό, μηδενική ανοχή σε διαδηλώσεις και πλήρη σύμπλευση με τους Φρουρούς της Επανάστασης. Το αφήγημα θα είναι ξεκάθαρο: «η επανάσταση συνεχίζεται».
Σενάριο 2: Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ – δυναστική διαδοχή
Στο τραπέζι βρίσκεται και το ενδεχόμενο να επιλεγεί ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, γιος του εκλιπόντος ηγέτη. Πρόκειται για πρόσωπο με ισχυρές διασυνδέσεις στον μηχανισμό ασφαλείας και ιδιαίτερη επιρροή τα τελευταία χρόνια. Μια τέτοια επιλογή θα εξασφάλιζε εσωτερική συνέχεια στους μηχανισμούς εξουσίας. Όμως θα άνοιγε και επικίνδυνο κεφάλαιο: η Ισλαμική Δημοκρατία θα έμοιαζε με κληρονομική μοναρχία. Η κοινωνική αντίδραση σε ένα «πατέρα σε γιο» μοντέλο δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη.
Σενάριο 3: Συμβιβαστική επιλογή για εκτόνωση
Υπάρχει και το σενάριο επιλογής ενός πιο ήπιου ή συμβιβαστικού προσώπου. Κάποιος που θα μπορεί να ισορροπήσει ανάμεσα στον κλήρο, την πολιτική τάξη και τους Φρουρούς της Επανάστασης. Μια τέτοια λύση θα είχε στόχο να αποτρέψει εσωτερικές συγκρούσεις και να μειώσει τον κίνδυνο κοινωνικής ανάφλεξης. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει σήμερα πρόσωπο με το κύρος και το ειδικό βάρος να ελέγξει όλους τους πυλώνες εξουσίας.
Σενάριο 4: Κυριαρχία των Φρουρών της Επανάστασης
Το πιο κρίσιμο ίσως σενάριο είναι αυτό της ενίσχυσης των Φρουρών της Επανάστασης. Δεν χρειάζεται τυπικό πραξικόπημα. Αρκεί η ουσιαστική μετατόπιση ισχύος προς τον στρατιωτικό μηχανισμό. Σε μια τέτοια εξέλιξη, ο νέος ανώτατος ηγέτης θα λειτουργεί περισσότερο ως θρησκευτική βιτρίνα, ενώ οι στρατιωτικές και οικονομικές αποφάσεις θα λαμβάνονται από το δίκτυο ασφαλείας. Αυτό θα οδηγούσε σε περαιτέρω στρατιωτικοποίηση του κράτους και πιθανή κλιμάκωση στην εξωτερική πολιτική.
Σενάριο 5: Εσωτερική ρήξη στο καθεστώς
Δεν μπορεί να αποκλειστεί και η σύγκρουση στο εσωτερικό της ελίτ. Η απουσία του Χαμενεΐ αφαιρεί τον τελικό διαιτητή. Αν οι ισορροπίες σπάσουν, η διαδικασία διαδοχής μπορεί να εξελιχθεί σε ανοιχτή αντιπαράθεση μεταξύ φατριών. Ένα τέτοιο ρήγμα θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο, διότι θα μετέφερε την αστάθεια από την κοινωνία στο ίδιο το κέντρο εξουσίας.
Σενάριο 6: Κοινωνική έκρηξη
Η ιρανική κοινωνία έχει δείξει τα τελευταία χρόνια ότι η ανοχή της εξαντλείται. Μαζικές κινητοποιήσεις, ιδιαίτερα μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί, έφεραν το καθεστώς αντιμέτωπο με πρωτοφανή αμφισβήτηση. Αν η διαδοχή εκληφθεί ως εσωτερική συμφωνία ελίτ χωρίς καμία προοπτική αλλαγής, δεν αποκλείεται νέο κύμα διαδηλώσεων. Το καθεστώς έχει αποδείξει ότι απαντά με καταστολή. Όμως κάθε κύκλος βίας βαθαίνει το χάσμα.
Σενάριο 7: Εξωτερική κλιμάκωση για εσωτερική συσπείρωση
Η ιστορία δείχνει ότι τα αυταρχικά καθεστώτα συχνά καταφεύγουν σε εξωτερική ένταση για να ενισχύσουν την εσωτερική ενότητα. Μια κλιμάκωση στην περιφέρεια θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο συσπείρωσης γύρω από τη σημαία. Ωστόσο, αυτό εμπεριέχει σοβαρούς κινδύνους για την ίδια τη σταθερότητα της χώρας.
Το κρίσιμο ερώτημα
Η «επόμενη ημέρα» στο Ιράν δεν είναι απλώς ζήτημα διαδοχής. Είναι ζήτημα κατεύθυνσης. Θα επιλέξει το καθεστώς περαιτέρω σκλήρυνση και στρατιωτικοποίηση; Θα επιχειρήσει ελεγχόμενο άνοιγμα; Ή θα βρεθεί αντιμέτωπο με δυνάμεις που δεν μπορεί πια να ελέγξει; Το μόνο βέβαιο είναι ότι η απουσία του Χαμενεΐ αφαιρεί το κεντρικό στήριγμα ενός αυστηρά ιεραρχημένου συστήματος. Και σε καθεστώτα που βασίζονται σε έναν άνθρωπο, η απουσία του δεν αφήνει απλώς κενό εξουσίας, αφήνει κενό φόβου. Η επόμενη περίοδος θα δείξει αν το σύστημα θα ανασυνταχθεί ή αν μπαίνει στην αρχή μιας μακράς φθοράς.
