Όταν ένας ηλικιωμένος γονιός αρχίζει να επαναλαμβάνει τις ίδιες ιστορίες ξανά και ξανά, η πρώτη σκέψη πολλών οικογενειών είναι η ανησυχία: μήπως πρόκειται για απώλεια μνήμης; Ωστόσο, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι συχνά συμβαίνει κάτι διαφορετικό – και πολύ πιο ουσιαστικό.
Μνήμες με ιδιαίτερο νόημα, αξέχαστες στιγμές που διαμορφώνουν άποψη και αξίες
Οι ειδικοί που μελετούν την «αφηγηματική ταυτότητα» υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι δομούν την αίσθηση του εαυτού τους μέσα από τις ιστορίες που αφηγούνται για τη ζωή τους. Στην τρίτη ηλικία, η επανάληψη συγκεκριμένων βιωμάτων δεν είναι τυχαία. Πρόκειται για επιλεγμένες μνήμες, φορτισμένες με νόημα, που λειτουργούν ως πυρήνες ταυτότητας και αξιών.
Από χιλιάδες ημέρες και αμέτρητες εμπειρίες, γιατί επανέρχονται σε ορισμένα περιστατικά; Γιατί μια μητέρα επιμένει να αφηγείται πώς στάθηκε απέναντι στον προϊστάμενό της πριν δεκαετίες; Γιατί ένας πατέρας επιστρέφει συχνά σε μια πράξη καλοσύνης προς έναν άγνωστο; Σύμφωνα με τον ψυχολόγο Dan McAdams, οι ιστορίες αυτές αποτελούν δομικά στοιχεία της προσωπικής ταυτότητας. Η επανάληψή τους δεν υποδηλώνει απαραίτητα γνωστική έκπτωση, αλλά μια διαδικασία διατήρησης ταυτότητας και οικοδόμησης κληρονομιάς.
Δεν είναι μυστικό: Επανάληψη… μήτηρ μαθήσεως
Πολλές από αυτές τις αφηγήσεις περιέχουν αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν «αποκρυσταλλωμένη σοφία» – μαθήματα ζωής που αποκτήθηκαν μέσα από δυσκολίες, επιμονή ή ηθικά διλήμματα. Η επανάληψη λειτουργεί ως μέσο μετάδοσης αυτών των μαθημάτων. Η παιδαγωγική έρευνα έχει δείξει ότι η επανάληψη αποτελεί βασικό εργαλείο μάθησης· δεν αποκλείεται, λοιπόν, οι γονείς να επαναλαμβάνουν μια ιστορία επειδή θεωρούν –συνειδητά ή ασυνείδητα– ότι το μήνυμα δεν έχει ακόμη πλήρως περάσει.
Ιστορίες με αξία – Αναμνήσεις που έγιναν μαθήματα
Παράλληλα, οι ιστορίες αυτές αποτελούν και μια έκκληση για σύνδεση. Σε μια φάση ζωής όπου πολλοί ρόλοι έχουν χαθεί –επαγγελματικοί, κοινωνικοί ή οικογενειακοί– η αφήγηση γίνεται τρόπος επιβεβαίωσης ότι η εμπειρία τους εξακολουθεί να έχει αξία. Η ανάγκη να αισθανθεί κανείς ότι ακούγεται και γίνεται κατανοητός εντείνεται με την ηλικία.
Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι οι ίδιες ιστορίες συχνά προσαρμόζονται στον εκάστοτε ακροατή. Η έμφαση αλλάζει, οι λεπτομέρειες φωτίζονται διαφορετικά, ανάλογα με τις περιστάσεις που βιώνει το παιδί ή το εγγόνι. Η μνήμη, με αυτόν τον τρόπο, λειτουργεί όχι απλώς ως αποθήκη γεγονότων, αλλά ως εργαλείο καθοδήγησης.
Η επόμενη φορά που ένας ηλικιωμένος γονιός θα ξεκινήσει μια γνώριμη ιστορία, ίσως αξίζει μια διαφορετική στάση: προσεκτική ακρόαση. Πίσω από τις λέξεις κρύβεται συχνά μια προσπάθεια να μεταδοθεί εμπειρία, να διατηρηθεί η ταυτότητα και να γεφυρωθεί το χάσμα των γενεών. Οι επαναλαμβανόμενες ιστορίες δεν είναι απλώς αναμνήσεις· είναι τρόποι να διασφαλιστεί ότι όσα έμαθαν μέσα σε μια ολόκληρη ζωή δεν θα χαθούν μαζί τους.
