Η οικονομική κρίση λειτούργησε ως ένα συλλογικό σοκ. Οι καταναλωτές έγιναν πιο προσεκτικοί, οι τράπεζες πιο αυστηρές και το χρέος απέκτησε ξανά το βάρος που του αναλογεί. Για ένα διάστημα, φάνηκε πως το μάθημα είχε γίνει κατανοητό. Σήμερα όμως, η ίδια λογική επιστρέφει με νέα μορφή: όχι με πιστωτικές κάρτες και υπογραφές σε τραπεζικά γκισέ, αλλά με εφαρμογές στο κινητό, λίγα κλικ και «άτοκες» δόσεις που μοιάζουν ανώδυνες.
Το μοντέλο «Buy Now, Pay Later» (Αγοράστε τώρα, πληρώστε αργότερα – BNPL) προβάλλεται ως μια έξυπνη και ευέλικτη λύση. Υπόσχεται κατανάλωση σήμερα και πληρωμή σε μικρά ποσά στο μέλλον. Στην πράξη, όμως, μπορεί να εξελιχθεί σε έναν αθόρυβο μηχανισμό υπερχρέωσης – ειδικά σε μια περίοδο ακρίβειας, υψηλών επιτοκίων και οικονομικής αβεβαιότητας.
Η ψευδαίσθηση της «εύκολης» αγοράς
Το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά και ψυχολογικό. Όταν το κόστος «σπάει» σε μικρές δόσεις, η αγορά μοιάζει λιγότερο επώδυνη. Ο καταναλωτής δεν βλέπει άμεση μείωση στο υπόλοιπό του και έτσι τείνει να ξοδεύει περισσότερα. Έρευνες δείχνουν ότι όσοι επιλέγουν αυτή τη μέθοδο συχνά καταλήγουν να ξοδεύουν περισσότερα χρήματα από όσα θα πλήρωναν με άμεση εξόφληση. Το πρόβλημα εμφανίζεται αργότερα, όταν οι πολλές «μικρές» δόσεις συσσωρεύονται και δημιουργούν έναν δυσβάσταχτο λογαριασμό.
Πιο επικίνδυνο στην εποχή της ακρίβειας
Σήμερα, τα βασικά έξοδα – τρόφιμα, ενέργεια, ενοίκια – απορροφούν μεγάλο μέρος του εισοδήματος. Όταν το BNPL χρησιμοποιείται όχι για έκτακτες αγορές αλλά για καθημερινές ανάγκες, παύει να είναι εργαλείο ευελιξίας και μετατρέπεται σε μηχανισμό επιβίωσης.
Ταυτόχρονα, πολλές πλατφόρμες εγκρίνουν αγορές σε δευτερόλεπτα, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο εισοδήματος ή συνολικών υποχρεώσεων. Έτσι, ένας καταναλωτής μπορεί να έχει πολλαπλές οφειλές σε διαφορετικές εφαρμογές, χωρίς καμία να γνωρίζει τη συνολική εικόνα. Πρόκειται για έναν «αόρατο» δανεισμό που δεν φαίνεται πάντα στα τραπεζικά αρχεία, αλλά βαραίνει τον προσωπικό προϋπολογισμό. Οι καθυστερήσεις πληρωμών συχνά συνοδεύονται από πρόστιμα και επιβαρύνσεις, επιδεινώνοντας την κατάσταση.
Οι νέοι στο στόχαστρο
Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι νεότεροι καταναλωτές. Οι εταιρείες παρουσιάζουν τη «δόση» ως lifestyle επιλογή, μέσα από φιλικές εφαρμογές και απλή γλώσσα. Για όσους δεν έχουν εμπειρία με δάνεια ή πιστωτικές κάρτες, το BNPL λειτουργεί ως μια άτυπη «εκπαίδευση στον δανεισμό» – συχνά με υψηλό κόστος. Η κανονικοποίηση του χρέους ως καθημερινής πρακτικής δυσκολεύει τη μελλοντική αποταμίευση και οικονομική ασφάλεια.
Τι μπορεί να κάνει ο καταναλωτής
Οι ρυθμιστικές αρχές σε αρκετές χώρες εξετάζουν αυστηρότερους κανόνες και μεγαλύτερη διαφάνεια. Ωστόσο, η βασική άμυνα παραμένει προσωπική.
Πριν επιλέξει κανείς το «αγοράστε τώρα, πληρώστε αργότερα», αξίζει να απαντήσει σε ένα απλό ερώτημα:
«Θα το αγόραζα αν έπρεπε να πληρώσω ολόκληρο το ποσό σήμερα;»
Αν η απάντηση είναι «όχι», τότε η δόση δεν είναι λύση — είναι προειδοποίηση.
