Μετά την εξάρθρωση του πολυδαίδαλου κυκλώματος με τις 380 επιχειρήσεις “φαντάσματα” που εξαφανίζονταν έχοντας πρώτα δημιουργήσει 43 εκατ. ευρώ οφειλών προς το δημόσιο, η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων δεν σταματά εκεί. Επεκτείνει το εξελιγμένο μοντέλο ανίχνευσης επιχειρηματικών συσχετίσεων -όπως ονομάζεται- το οποίο ανέπτυξε για την υπόθεση αυτή, διανοίγοντας μια νέα εποχή ελέγχων για κυκλώματα εταιρειών οι οποίες αλλάζουν υπευθύνους και ΑΦΜ …«σαν τα πουκάμισα».
Στην «καρδιά» του νέου συστήματος, όπως σημειώνει το ΑΠΕ-ΜΠΕ, «κρύβεται» ένας μαθηματικός αλγόριθμος, ο δείκτης ομοιότητας Jaccard (Jaccard similarity index), που υπολογίζει κατά πόσον «μοιάζουν» δύο διαφορετικά σύνολα δεδομένων. Μπορεί έτσι να ανακαλύπτει κινήσεις και μοτίβα που δεν γίνονται ορατά «με γυμνό μάτι», οδηγώντας τις έρευνες της εφορίας εκεί όπου ποτέ δεν έφταναν με τις παλιές μεθόδους.
Μια πληγή δεκαετιών φαίνεται έτσι να βρίσκει λύση, με ένα μόνιμο ψηφιακό “τείχος” απέναντι σε μια μορφή φορολογικής απάτης που, αν και πολλοί γνώριζαν και συζητούσαν εδώ και δεκαετίες στην αγορά, ήταν δύσκολο ή σχεδόν αδύνατον να εντοπιστεί και να αποδειχθεί τεχνοκρατικά και συστηματικά –έως τώρα τουλάχιστον.
Το τέλος της ατιμωρησίας
Στον κόσμο των επιχειρήσεων, επί δεκαετίες εθεωρείτο κοινό μυστικό: πολλοί έστηναν εταιρείες, τις «φόρτωναν» με χρέη, τις «έκαιγαν» και στη θέση τους άνοιγαν άλλες. Ωστόσο το κατάστημα συνέχιζε να λειτουργεί κανονικά, ο τζίρος έτρεχε, οι συναλλαγές γίνονταν, οι πελάτες δεν αντιλαμβάνονταν τίποτα. Στα μητρώα όμως της εφορίας το ΑΦΜ είχε αλλάξει, τα χρέη έμεναν ακάλυπτα και απλήρωτα, οι υπεύθυνοι εξαφανίζονταν, αλλά το κύκλωμα συνέχιζε να απομυζά ακόρεστα για πολλά χρόνια ακόμα φόρους και ασφαλιστικές εισφορές, αλλάζοντας απλώς φορολογικό προσωπείο και ΑΦΜ.
Μέχρι τώρα, η αποκάλυψη τέτοιων κυκλωμάτων γινόταν συνήθως αποσπασματικά, συμπτωματικά ή ύστερα από καταγγελία. Ακόμα και όταν εντοπίζονταν, συνήθως ήταν πλέον αργά: τα χρήματα είχαν χαθεί για το δημόσιο, ο «αχυράνθρωπος» δεν υπήρχε ή δεν γνώριζε τίποτα, ενώ ένας άλλος «έτρεχε» ήδη με νέο ΑΦΜ την επόμενη εταιρεία τού κυκλώματος. Στην πράξη, ποτέ ένα κύκλωμα δεν μπορούσε να αποκαλυφθεί ολοκληρωτικά, καθώς προλάβαινε να «τραβήξει» αρκετά από τα πλοκάμια του, ακόμα και όταν έχανε κάποια.
Η αιτία ήταν διττή: ένας ελεγκτής που μπαίνει σε μία επιχείρηση δυσκολεύεται να συλλάβει τον πολυδαίδαλο σχεδιασμό που έχει στηθεί και λειτουργεί στις περιπτώσεις αυτές: διαφορετικές εταιρείες, με διαφορετικά ΑΦΜ και διαφορετικούς “υπευθύνους” και εκπροσώπους, “παράγουν” διαδοχικά χρέη εκατομμυρίων προς το δημόσιο, χωρίς όμως να φαίνεται η μία ως συνέχεια της άλλης.
Ο αλγόριθμος που «βλέπει» δίκτυα, όχι μεμονωμένες εταιρείες
Για πρώτη φορά ίσως, η “αποδοτική” αυτή μορφή απάτης φαίνεται να βρίσκει απάντηση: ένα νέο «εργαλείο» θα εντοπίζει πλέον τέτοια επαναλαμβανόμενα μοτίβα με πολλαπλά ΑΦΜ και διαδοχικά χρέη διαφορετικών επιχειρήσεων, αλλάζοντας ριζικά τη μορφή και λογική των ελέγχων.
Και αυτό διότι:
– ο παραδοσιακός φορολογικός έλεγχος «έβλεπε» μία επιχείρηση κάθε φορά.
– ο δείκτης ομοιότητας Jaccard, αντιθέτως, κάνει ακριβώς αυτό που δεν μπορούσε να κάνει ο ανθρώπινος έλεγχος: μετρά πόσο «μοιάζουν» δύο ή περισσότερες επιχειρήσεις ως προς τα πρόσωπα, τις διευθύνσεις και τα μοτίβα συμπεριφοράς τους. Όταν αυτή η ομοιότητα επαναλαμβάνεται σε δεκάδες εταιρείες, αναδύονται αυτόματα όλα τα πλοκάμια –δηλαδή το κύκλωμα.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στα λεγόμενα «ΑΦΜ μίας χρήσης»: αλλοδαποί χωρίς ισχυρή ταυτοποίηση ή και ανύπαρκτα πρόσωπα -με κλεμμένες ή πλαστές ταυτότητες πολλές φορές- προσφέρουν τα ΑΦΜ τους (με το αζημίωτο), δημιουργούν εταιρίες για το κύκλωμα, «φορτώνονται» τα χρέη και μετά εξαφανίζονται.
Έτσι, αντί για τους μεγαλοφειλέτες που αναζητούν η ΑΑΔΕ και ΕΦΚΑ για να εισπράξουν χρέη εκατομμυρίων, στη θέση τους έβρισκαν άλλα πρόσωπα και άλλες εταιρίες με άλλο αριθμό φορολογικού μητρώου, συχνά όμως με την ίδια δραστηριότητα και στην ίδια ακριβώς διεύθυνση!
Στο παρελθόν, αυτή η «διαδοχή» εταιριών και οφειλών ήταν σχεδόν αόρατη στον κλασικό έλεγχο. Αλλά και αν ένας «υποψιασμένος» ελεγκτής μπορούσε να ταιριάξει τα κομμάτια του «παζλ» εντοπίζοντας το ύποπτο μοτίβο σε έναν έλεγχο επιχείρησης, δε μπορούσε να συμβεί το ίδιο σε μαζική κλίμακα. Ακόμα και αν εντόπιζε δεκάδες κομμάτια του «πάζλ», μπορεί να του διέφευγαν και δεκάδες ή εκατοντάδες άλλα.
Ωστόσο τώρα ο αλγόριθμος θα επισημαίνει αυτόματα τα ίχνη αυτά, αφού κάθε παραβάτης αφήνει ψηφιακό αποτύπωμα σε κάθε «γέννηση» και «θάνατο» εταιρίας του κυκλώματος.
Πώς λειτουργεί ο δείκτης Jaccard
Στην πράξη, το σύστημα θα καταγράφει πλέον μαζικά:
* ποιο πρόσωπο εμφανίζεται σε ποια εταιρεία
* πόσες φορές επαναλαμβάνεται το ίδιο πρόσωπο σε διαφορετικά σχήματα
* ποια ΑΦΜ διαδέχονται άλλα
* ποιες επιχειρήσεις εμφανίζουν κοινές ή γειτνιάζουσες διευθύνσεις
* ποιες εταιρείες έχουν κοινά φυσικά πρόσωπα σε ρόλους διαχείρισης ή εκπροσώπησης
Το αποτέλεσμα είναι ένα σχεδιάγραμμα πλέγματος διασυνδέσεων, που δεν είναι ορατό σε έναν απλό φορολογικό έλεγχο. Μόνο όταν οι σχέσεις αποτυπώνονται συνολικά, το οργανωμένο δίκτυο γίνεται εμφανές.
Ωστόσο για να αποκαλυφθεί το «κόλπο» στο σύνολό του και όχι αποσπασματικά, η νέα στρατηγική προβλέπει ότι ο επιτόπιος έλεγχος θα ενεργοποιείται, μόνο αφότου τα δεδομένα έχουν ήδη αποκαλύψει την πλήρη δομή του κυκλώματος.
Το χτύπημα θα είναι έτσι σαρωτικό: οι ελεγκτές θα κάνουν έφοδο ταυτόχρονα σε όλα τα σημεία του κυκλώματος -και όχι μόνο σε ένα- έχοντας ήδη σχηματισμένη εικόνα και όχι για να ψάξουν, αλλά για να επιβεβαιώσουν! «Τα δεδομένα έδειξαν τη δομή. Οι έρευνες απλώς την επιβεβαίωσαν» όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται σε ειδικό κείμενο στρατηγικής της ΑΑΔΕ για το νέο μοντέλο ελέγχων (το οποίο οδήγησε και στην αποκάλυψη του κυκλώματος με τα εκατοντάδες ΑΦΜ «μιας χρήσεως». Και αυτό γίνεται πλέον κανόνας για τις απάτες με «αχυράνθρωπους».
