Η παιδική ηλικία είναι το πρώτο και πιο καθοριστικό φίλτρο μέσα από το οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. «Βλέπουμε τον κόσμο μία φορά, στην παιδική μας ηλικία. Τα υπόλοιπα είναι μνήμη», λέει η νομπελίστρια ποιήτρια Λουίζ Γκλικ.
Κι αυτή είναι μια φράση που ο ψυχίατρος–ψυχοθεραπευτής Ιάκωβος Μαρτίδης χρησιμοποιεί για να τονίσει τη σημασία της οικογένειας στη διαμόρφωση της ψυχικής υγείας των παιδιών. Όπως εξηγεί, τα παιδιά μαθαίνουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια των γονιών τους: αναζητούν επιδοκιμασία, τρυφερότητα, ασφάλεια. Εκεί χτίζεται το πρώτο μοντέλο σχέσεων που θα επηρεάσει όλη τους τη ζωή.
Όταν όμως αυτό το θεμέλιο λείπει, όταν υπάρχει αδιαφορία, απουσία, παραμέληση, τότε η ψυχική κακοποίηση γίνεται αόρατη αλλά βαθιά. «Κανένα παιδί δεν γεννιέται κακό. Γίνεται κακό όταν μεγαλώνει χωρίς αγάπη, νοιάξιμο, φροντίδα και όρια», τονίζει ο κ. Μαρτίδης. Η εγκατάλειψη, όπως λέει, είναι συχνά πιο ισχυρή και πιο ύπουλη από τη σωματική κακοποίηση.
Η βία των ανηλίκων δεν έχει μία αιτία, αλλά είναι ένα πλέγμα παραγόντων
Η έξαρση της βίας μεταξύ ανηλίκων είναι πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Οικονομική δυσπραγία, ανεργία, κοινωνικός αποκλεισμός, χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, κακοποιητικό οικογενειακό περιβάλλον, χρήση ουσιών, ψυχικές διαταραχές, αλλά και η επιρροή του ψηφιακού κόσμου συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα.
Ο κ. Μαρτίδης ξεχωρίζει τέσσερις κρίσιμους άξονες:
- Οικογένεια: Η έλλειψη αγάπης και συναισθηματικής ασφάλειας οδηγεί σε παιδιά που δυσκολεύονται να αγαπήσουν τον εαυτό τους και κατ’ επέκταση τους άλλους.
- Σχολείο: Η ανάγκη του παιδιού να ανήκει σε μια ομάδα είναι καθοριστική. Σχολεία με ομαδικές δραστηριότητες, όπως τα μουσικά σχολεία, εμφανίζουν λιγότερα περιστατικά βίας.
- Ψηφιακό περιβάλλον: Social media, βιντεοπαιχνίδια και μουσικά πρότυπα συχνά προβάλλουν επιθετικότητα ως «κανονικότητα». Η καταγραφή και ανάρτηση βίαιων πράξεων λειτουργεί ως επιβράβευση.
- Κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες: Η ανασφάλεια και ο θυμός απέναντι στο «σύστημα» συχνά εκτονώνονται σε πιο αδύναμους στόχους. Η βία δεν αφορά μόνο φτωχές οικογένειες. Εμφανίζεται και σε εύπορες, όταν υπάρχει συναισθηματική παραμέληση.
Πώς μπορεί η κοινωνία να προλάβει τη βία πριν εκδηλωθεί
Ο κ. Μαρτίδης προτείνει μια σειρά από παρεμβάσεις που μπορούν να λειτουργήσουν προληπτικά:
- Ενίσχυση σχολών γονέων, ώστε οι γονείς να μάθουν να χτίζουν δεσμούς αγάπης από την πρώτη μέρα.
- Περισσότεροι σχολικοί ψυχολόγοι, με κατάρτιση και αγάπη για το παιδί.
- Προγράμματα διαμεσολάβησης, όπου οι μαθητές εκπαιδεύονται να λύνουν διαφορές με διάλογο.
- Ενασχόληση με τέχνες και αθλητισμό, που απορροφούν δημιουργικά τον θυμό και δίνουν στα παιδιά χώρο να εκφραστούν.
- Μαθήματα ενσυναίσθησης και διαπροσωπικών σχέσεων στο σχολείο.
- Ενεργοποίηση συλλόγων γονέων και τοπικών φορέων, ώστε τα παιδιά να νιώθουν ότι ανήκουν σε μια κοινότητα που τα νοιάζεται.
Οι πιο συχνές ανησυχίες των γονιών, όπως λέει, αφορούν την εξάρτηση από τα κινητά και τον φόβο εμπλοκής σε παραβατικές ομάδες. Όμως η ουσία βρίσκεται στην πρόληψη: στους δεσμούς αγάπης που καλλιεργούνται από την πρώτη στιγμή της ζωής ενός παιδιού.
