Ερευνητές αναφέρουν ότι εντόπισαν τον μηχανισμό πίσω από τη σπάνια αλλά σοβαρή επιπλοκή θρόμβωσης με θρομβοπενία, η οποία είχε συνδεθεί με τα εμβόλια Covid της AstraZeneca και της Johnson & Johnson.
Σύμφωνα με το The Atlantic, νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο New England Journal of Medicine καταλήγει ότι η επιπλοκή οφείλεται σε ανοσολογική αντίδραση που πυροδοτείται από τον αδενοϊό-φορέα των εμβολίων και εκδηλώνεται μόνο σε άτομα με συγκεκριμένη γενετική προδιάθεση.
Παρότι εξαιρετικά σπάνια, η επιπλοκή είχε σοβαρή έκβαση σε ορισμένα περιστατικά, οδηγώντας αρχικά σε παύση και στη συνέχεια σε διακοπή της χρήσης των συγκεκριμένων εμβολίων σε αρκετές χώρες. Στις ΗΠΑ, από σχεδόν 19 εκατομμύρια δόσεις του εμβολίου της Johnson & Johnson στα πρώτα δύο χρόνια της πανδημίας, καταγράφηκαν τουλάχιστον 60 περιστατικά, εκ των οποίων 9 θανατηφόρα.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου χορηγήθηκαν περίπου 50 εκατομμύρια δόσεις του εμβολίου της AstraZeneca, αναφέρθηκαν 455 περιστατικά και 81 θάνατοι. Στη Γερμανία καταγράφηκαν τουλάχιστον 71 περιστατικά. Το κρίσιμο ερώτημα από το 2021 ήταν τι ακριβώς προκαλούσε αυτή την αντίδραση και γιατί εμφανιζόταν σε τόσο λίγους ανθρώπους.
Τι είναι το VITT
Η επιπλοκή ονομάστηκε VITT (vaccine-induced immune thrombotic thrombocytopenia). Πρόκειται για κατάσταση όπου σχηματίζονται επικίνδυνοι θρόμβοι ενώ ταυτόχρονα μειώνονται τα αιμοπετάλια. Από νωρίς είχε διαπιστωθεί ότι οι ασθενείς παρήγαγαν αντισώματα που προσκολλώνται στην πρωτεΐνη PF4, η οποία απελευθερώνεται από τα αιμοπετάλια και επηρεάζει την πήξη. Αυτό υποδείκνυε ότι το ανοσοποιητικό ενεργοποιούσε κατά λάθος μηχανισμούς θρόμβωσης.
Το 2021 υπήρχαν δύο βασικές υποθέσεις: είτε η αντίδραση ξεκινούσε από τον αδενοϊό-φορέα των εμβολίων, είτε από τη spike πρωτεΐνη του κορωνοϊού. Η νέα μελέτη ενισχύει την πρώτη εκδοχή.
Ο αιματολόγος Andreas Greinacher και η ομάδα του στο Πανεπιστήμιο Greifswald ανέλυσαν αντισώματα από αποθηκευμένα δείγματα αίματος 21 ασθενών με VITT. Εντόπισαν ένα υποσύνολο αντισωμάτων που προσδένεται ταυτόχρονα σε συγκεκριμένο τμήμα του αδενοϊού και στον PF4. Με απλά λόγια, τα αντισώματα «μπερδεύουν» ένα σημείο του αδενοϊού με μια φυσιολογική πρωτεΐνη της πήξης, πυροδοτώντας την παθολογική διαδικασία.
Σε άτομο που είχε λάβει εμβόλιο αδενοϊού χωρίς επιπλοκές βρέθηκαν επίσης αντισώματα για το ίδιο τμήμα του αδενοϊού, αλλά αυτά δεν αντιδρούσαν με τον PF4 – στοιχείο που βοηθά να διαχωριστεί η φυσιολογική ανοσολογική απόκριση από την επικίνδυνη.
Ο ρόλος της γενετικής
Οι ερευνητές συνδέουν το VITT και με γενετικούς παράγοντες. Από τα χαρακτηριστικά των αντισωμάτων εντόπισαν ενδείξεις για τα ανοσοκύτταρα που τα παρήγαγαν και τα συνέδεσαν με δύο σπάνιες γενετικές παραλλαγές. Σε ανάλυση 100 ασθενών με VITT, όλοι διέθεταν έναν από αυτούς τους δύο γενετικούς τύπους.
Ωστόσο, η γενετική προδιάθεση δεν αρκεί: τα ανοσοκύτταρα φαίνεται ότι είχαν υποστεί και μια επιπλέον τυχαία μεταβολή, η οποία τα ώθησε να παράγουν αντισώματα που αντιδρούν και με τον PF4. Ο συνδυασμός των δύο παραγόντων εξηγεί γιατί η επιπλοκή είναι τόσο σπάνια.
Επιπτώσεις για τον σχεδιασμό εμβολίων
Το εύρημα θεωρείται σημαντικό, καθώς δείχνει πώς μια συγκεκριμένη γενετική ιδιαιτερότητα, σε συνδυασμό με μια τυχαία κυτταρική μεταβολή, μπορεί να οδηγήσει στο VITT. Η πρακτική σημασία αφορά κυρίως τη βελτίωση του σχεδιασμού μελλοντικών εμβολίων. Οι ειδικοί σημειώνουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν αν έχουν τέτοια γενετική προδιάθεση, αλλά τα ευρήματα μπορούν να αξιοποιηθούν στην προσέγγιση της precision vaccinology, όπου ο σχεδιασμός προσαρμόζεται σε ατομικά χαρακτηριστικά.
Τα δεδομένα υποδεικνύουν επίσης ότι τα εμβόλια αδενοϊού θα μπορούσαν να γίνουν ασφαλέστερα αν αφαιρεθεί η περιοχή της πρωτεΐνης που ενεργοποιεί τα επικίνδυνα αντισώματα. Αντί να εγκαταλείπεται μια ολόκληρη τεχνολογική πλατφόρμα λόγω ενός σπάνιου προβλήματος, μπορεί να γίνει στοχευμένη διόρθωση.
Τα εμβόλια αδενοϊού παραμένουν χρήσιμα, ειδικά για χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, και μπορούν να παραχθούν γρήγορα σε μελλοντικές πανδημίες.
Τέλος, το The Atlantic επισημαίνει ότι η εικόνα ίσως δεν είναι πλήρης. Προηγούμενη μελέτη είχε προτείνει και έναν δεύτερο μηχανισμό, όπου συστατικό του εμβολίου της AstraZeneca μπορεί να προκαλεί άμεσα συσσωμάτωση αιμοπεταλίων, ανεξάρτητα από την ανοσολογική αντίδραση του VITT. Παραμένει επίσης ανοιχτό το ερώτημα γιατί και οι ίδιες οι λοιμώξεις μπορούν μερικές φορές να οδηγήσουν σε επικίνδυνες θρομβώσεις – και η νέα μελέτη ίσως βοηθήσει να φωτιστεί και αυτή η πτυχή.
