Από το 2026 το τοπίο γύρω από το καθεστώς των ακαθάριστων οικοπέδων αλλάζει ριζικά. Οσα μέχρι χθες θεωρούνταν γενικές συστάσεις και ευέλικτες προθεσμίες μετατρέπονται σε σαφείς υποχρεώσεις με αυστηρούς χρόνους, νέες διαδικασίες δήλωσης και αυξημένα οικονομικά και ποινικά μέτρα για τους παραβάτες. Η νομοθετική αναδιάρθρωση που ενσωματώνει και το νομοσχέδιο «Ενεργή Μάχη» του υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας επιχειρεί να δώσει τέλος στην πολυετή ασάφεια, προτάσσοντας τον έλεγχο και την πρόληψη ως κεντρικά εργαλεία προστασίας από τις πυρκαγιές, αλλά ανοίγει ταυτόχρονα ένα πεδίο ανησυχίας για τους ιδιοκτήτες ακινήτων.
Κεντρική αλλαγή είναι η χρονική δέσμευση, καθώς ο καθαρισμός των οικοπέδων παγιώνεται πλέον ως υποχρέωση που πρέπει να ολοκληρωθεί εντός διμήνου, συγκεκριμένα από την 1η Απριλίου έως την 31η Μαΐου. Η περίοδος αυτή, που έως σήμερα αντιμετωπιζόταν με ευελιξία και συχνές παρατάσεις, αποκτά δεσμευτικό χαρακτήρα και επιτρέπει παράταση μόνο με απόφαση του αρμόδιου υπουργού. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι οι ιδιοκτήτες δεν έχουν πλέον την πολυτέλεια της αναβολής: ή συμμορφώνονται μέσα στο προβλεπόμενο διάστημα ή θα βρεθούν αντιμέτωποι με διοικητικές κυρώσεις.
Γρίφος η «εκτέλεση» και η απομάκρυνση
Στο ίδιο πλαίσιο, αλλάζει και η προθεσμία για τη δήλωση του καθαρισμού. Αντί της ασαφούς διαδικασίας που πολλές φορές λειτουργούσε συμπληρωματικά, πλέον υπάρχει απώτατο όριο: οι δηλώσεις πρέπει να υποβληθούν έως τις 15 Ιουνίου κάθε έτους. Η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ιδιοκτητών Ακινήτων (ΠΟΜΙΔΑ) έχει προτείνει τη μεταφορά της προθεσμίας στις 30 Ιουνίου, επικαλούμενη την ανάγκη να συμπέσει ο χρόνος δήλωσης με την πραγματική δυνατότητα ολοκλήρωσης των εργασιών και της αποκομιδής των υπολειμμάτων. Το αίτημα αυτό αντικατοπτρίζει τη δυσκολία πολλών ιδιοκτητών να διαμορφώσουν πρακτικά τον χρόνο εκτέλεσης εργασιών και να συντονίσουν υπηρεσίες απομάκρυνσης υλικών.
Η καινούργια προσέγγιση δεν μένει μόνο στις ημερομηνίες. Η μη υποβολή δήλωσης καθαρισμού παύει να είναι απλή γραφειοκρατική παράλειψη και αναγνωρίζεται ως αυτοτελής παράβαση, ανεξάρτητα από το αν το οικόπεδο έχει καθαριστεί ή όχι. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και όποιος έχει φροντίσει το οικόπεδό του αλλά αμελήσει την τυπική δήλωση θα αντιμετωπίσει κυρώσεις, μια ρύθμιση που έχει προκαλέσει την έντονη κριτική των ιδιοκτητών ως περιττά αυστηρή.
Τα πρόστιμα και οι προϋποθέσεις
Το κόστος της μη συμμόρφωσης αυξάνεται σημαντικά. Το πρόστιμο για μη καθαρισμό διπλασιάζεται και διαμορφώνεται από το 2026 στο 1 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο (με ελάχιστο τα 200 ευρώ), γεγονός που πολλαπλασιάζει το βάρος για μεσαία και μεγάλα οικόπεδα. Η πολιτική πίσω από την αύξηση αυτή είναι σαφής: να τεθούν οικονομικά κίνητρα που θα ωθήσουν σε έγκαιρη συμμόρφωση και να μειωθούν οι κίνδυνοι πρόκλησης πυρκαγιών από εγκαταλελειμμένους χώρους. Παράλληλα, το καθεστώς για τη μη υποβολή δήλωσης διαφοροποιείται ώστε να είναι πιο αναλογικό: αν δεν έχει γίνει καθαρισμός, το πρόστιμο ορίζεται στα 500 ευρώ, ενώ αν ο καθαρισμός έχει γίνει αλλά δεν δηλώθηκε, το πρόστιμο περιορίζεται στα 100 ευρώ. Η διάκριση αυτή επιχειρεί να διαχωρίσει την ουσιαστική παράλειψη από την τυπική αμέλεια, ωστόσο η ίδια η ύπαρξη προστίμων διατηρεί το μήνυμα μηδενικής ανοχής.
Ιδιαίτερη βαρύτητα διατηρούν οι κυρώσεις για ψευδείς δηλώσεις: παραμένει σε ισχύ το πρόστιμο των 5.000 ευρώ και η δυνατότητα ποινής φυλάκισης τουλάχιστον έξι μηνών. Η αυστηροποίηση αυτή αντανακλά την ανάγκη για διασφάλιση της αξιοπιστίας των δηλώσεων, καθώς και για αποτροπή πρακτικών που ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο τη δημόσια ασφάλεια.
Παρά τις βελτιώσεις, οι εκπρόσωποι των ιδιοκτητών προειδοποιούν για σοβαρές εκκρεμότητες. Το κρίσιμο ζήτημα της αποκομιδής των υπολειμμάτων —που σύμφωνα με την Πυροσβεστική Διάταξη 20/2024 θεωρείται τμήμα του ολοκληρωμένου καθαρισμού— δεν διευκρινίζει ρητά αν η ευθύνη βαραίνει αποκλειστικά τους δήμους. Στην πράξη πολλοί πολίτες δεν διαθέτουν μέσα ή πρόσβαση σε υπηρεσίες απομάκρυνσης, με αποτέλεσμα να εγκλωβίζονται σε ένα διοικητικό αδιέξοδο. Επίσης, οι αρμοδιότητες ελέγχου μεταξύ των δήμων και της Πυροσβεστικής παραμένουν ασαφείς, ενώ η δυνατότητα υποβολής δήλωσης μέσω Πυροσβεστικής για ηλικιωμένους ή ψηφιακά ευάλωτους πολίτες εξαρτάται από μελλοντική υπουργική απόφαση.
