Ο πρωθυπουργός βρέθηκε στην εκδήλωση για τα 100 χρόνια της ΕΥΔΑΠ, όπου δεν παρέβλεψε να υπενθυμίσει πως: «Οι μετοχές της ΕΥΔΑΠ που επί ΣΥΡΙΖΑ είχαν μεταβιβαστεί στο Υπερταμείο, με απόφαση αυτής της κυβέρνησης επέστρεψαν στο Δημόσιο».
Σύμφωνα με την «Political» και τον Χρήστο Μυτιλινιό, το νόημα του Κυριάκου Μητσοτάκη είναι σαφές: η σημερινή κυβέρνηση θωράκισε θεσμικά τον δημόσιο χαρακτήρα ενός κατεξοχήν κοινωφελούς αγαθού, εκεί όπου η προηγούμενη διακυβέρνηση το είχε εντάξει σε ένα σχήμα με κερδοσκοπικό σκοπό και εκτός άμεσου κυβερνητικού ελέγχου.
Το 2016, με τον Ν. 4389/2016, δημιουργήθηκε η Ελληνική Εταιρεία Συμμετοχών και Περιουσίας (Υπερταμείο/HCAP). Στον πυρήνα του σχεδιασμού ήταν η μεταβίβαση των συμμετοχών του Δημοσίου σε πλήθος ΔΕΚΟ -μεταξύ αυτών και της ΕΥΔΑΠ και της ΕΥΑΘ (μέσω δομών όπως η ΕΕΣΥΠ/EDIS). Καθοριστικό στοιχείο: το Υπερταμείο είναι ανώνυμη εταιρεία ιδιωτικού δικαίου, με κερδοσκοπικό σκοπό και ρητή αποστολή αξιοποίησης/ιδιωτικοποιήσεων.
Ρητορικές καταγγελίες
O ΣΥΡΙΖΑ ενώ ρητορικά κατήγγελλε την επερχόμενη ιδιωτικοποίηση του νερού, θεσμικά είχε «στρώσει το χαλί» για να περάσει σε χέρια ιδιωτών: τοποθέτησε την πλειοψηφία των μετοχών της ΕΥΔΑΠ σε ένα όχημα που δεν διοικείται μονομερώς από την ελληνική κυβέρνηση και του οποίου ο σκοπός δεν ταυτίζεται με τον κοινωφελή χαρακτήρα της ύδρευσης.
Το Υπερταμείο διοικείται από πενταμελές Εποπτικό Συμβούλιο με ιδιότυπη σύνθεση: Τρία μέλη επιλέγονται από τον υπουργό Οικονομικών με σύμφωνη γνώμη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του ESM και δύο μέλη επιλέγονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τον ESM με σύμφωνη γνώμη του ΥΠΟΙΚ.
Η κορυφή του σχήματος δεν αποτελούσε καθαρά εθνικό εργαλείο πολιτικής και αυτό απομάκρυνε το νερό από τη δημοκρατική λογοδοσία και ενίσχυε τον κίνδυνο να αντιμετωπιστεί ως πεδίο αξιοποίησης και όχι ως αποστολή κοινής ωφέλειας.
Εδώ εδράζεται το παράδοξο της περιόδου: ο πολιτικός λόγος του ΣΥΡΙΖΑ προειδοποιούσε για «ιδιωτικοποίηση», ενώ η θεσμική του πράξη άνοιγε την πόρτα για να περάσει σε χέρια ιδιωτών.
Οι αποφάσεις και η θωράκιση της κυβέρνησης
Το 2022, η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας έκρινε αντισυνταγματική τη μεταβίβαση της πλειοψηφίας των μετοχών της ΕΥΔΑΠ/ΕΥΑΘ στο Υπερταμείο. Ο πυρήνας της κρίσης: ο σκοπός του Υπερταμείου -η αξιοποίηση περιουσίας- είναι ασύμβατος με το δημόσιο συμφέρον και τον κοινωφελή χαρακτήρα των υπηρεσιών ύδατος.
Με τις αποφάσεις 190-191/2022, το ΣτΕ ουσιαστικά επανέφερε τη συνταγματική τάξη: το νερό δεν είναι ένα ακόμη «περιουσιακό στοιχείο» προς αξιοποίηση, αλλά ζωτικής σημασίας αγαθό με ιδιόμορφη προστασία.
Η κυβέρνηση προχώρησε το 2023 σε συμμόρφωση και θωράκιση σε τρία επίπεδα:
- Εποπτεία: Με τον Ν. 5037/2023, η εποπτεία της ΕΥΔΑΠ πέρασε στο ΥΠΕΝ, ενώ η ρύθμιση των υπηρεσιών ύδατος ανατέθηκε στη ΡΑΑΕΥ (διευρυμένη αρχή για Ενέργεια, Απόβλητα & Ύδατα). Πρόκειται για σαφές ρυθμιστικό πλαίσιο, που διαχωρίζει διοίκηση – εποπτεία – ρύθμιση και αντιμετωπίζει το νερό ως υπό ρυθμιστικές εγγυήσεις κοινής ωφέλειας.
- Ιδιοκτησία: Με τον Ν. 5045/2023 (άρθρο 64), οι μετοχές της ΕΥΔΑΠ που κατείχε το Υπερταμείο μεταβιβάστηκαν πίσω στο Ελληνικό Δημόσιο και τα δικαιώματα του μετόχου ασκούνται από αυτό. Η ρύθμιση ενσωματώθηκε και στο επικαιροποιημένο Καταστατικό της ΕΥΔΑΠ (30/7/2024), ώστε να υπάρχει καθαρότητα στο εταιρικό επίπεδο.
- Συμβολισμός και ουσία: Η ρητή πολιτική διατύπωση -«πήραμε πίσω το νερό»- δεν είναι επικοινωνιακή υπερβολή, αλλά αποτύπωση νομικών πράξεων: επιστροφή μετοχών, σαφής εποπτεία από το αρμόδιο υπουργείο και ανεξάρτητη ρύθμιση από τη ΡΑΑΕΥ.
Το τρίπτυχο
Το αποτέλεσμα είναι ότι το νερό θωρακίζεται απέναντι σε μελλοντικές εργαλειοποιήσεις: η ιδιοκτησία ανήκει ρητά στο Δημόσιο, η πολιτική λογοδοσία διασφαλίζεται μέσω ΥΠΕΝ, ενώ η ποιότητα και οι κανόνες παροχής υπηρεσιών ελέγχονται από ειδική ρυθμιστική αρχή. Αυτό το τρίπτυχο κλείνει το «παράθυρο» ιδιωτικοποίησης που άνοιξε η μεταβίβαση στο Υπερταμείο το 2016.
Συνοψίζοντας: Επί ΣΥΡΙΖΑ, με τον Ν. 4389/2016, η ΕΥΔΑΠ τοποθετήθηκε στο Υπερταμείο, ένα σχήμα μη αμιγώς εθνικού ελέγχου, με κερδοσκοπικό σκοπό. Το ΣτΕ (190-191/2022) έκρινε τη μεταβίβαση αντισυνταγματική, αναγνωρίζοντας τον ιδιαίτερο κοινωφελή χαρακτήρα του νερού. Επί κυβέρνησης Μητσοτάκη, με τους Ν. 5037/2023 και Ν. 5045/2023 (άρθρο 64), οι μετοχές επέστρεψαν στο Δημόσιο, η εποπτεία πέρασε στο ΥΠΕΝ και η ρύθμιση στη ΡΑΑΕΥ. Με απλά λόγια, η κυβέρνηση πήρε πίσω το νερό και το θωράκισε θεσμικά.
