Το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρεί στην οριοθέτηση και ίδρυση δύο επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων (ΕΕΑΧ) στις θέσεις «Άκρα Φυγού (Άσπρος Κάβος)» των Φούρνων και «Βαθύλακας» της Θύμαινας, στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Φούρνων Κορσεών, στο Βόρειο Αιγαίο.
Για καθέναν από τους δύο, υπό ίδρυση ΕΕΑΧ, προετοιμάζεται ο προβλεπόμενος, από το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, Κανονισμός Λειτουργίας, στον οποίο, καθορίζονται οι όροι και οι προϋποθέσεις για την ασφάλεια και την προστασία των αρχαιοτήτων, καθώς και για τη διενέργεια καταδύσεων αναψυχής.
Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Το Υπουργείο Πολιτισμού έχει θέσει στις προτεραιότητές του την προστασία, την ανάδειξη και την αξιοποίηση της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς της πατρίδας μας, η οποία είναι ιδιαίτερα πλούσια σε αριθμό αρχαιολογικών χώρων και ναυαγίων και ιδιαίτερα πολύμορφη. Η οριοθέτηση και η ίδρυση δύο επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων στη θαλάσσια περιοχή των Φούρνων Κορσεών, κοντά στην Ικαρία, αποτελεί ένα σημαντικό βήμα στην προστασία και την οργανωμένη πρόσβαση του κοινού στην υποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά του Βορείου Αιγαίου.
Η πρωτοβουλία αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο αναπτυξιακό πρότυπο βιώσιμης αξιοποίησης του θαλάσσιου πολιτιστικού αποθέματος της πατρίδας μας, το οποίο συνδυάζει την επιστημονική έρευνα, την προστασία των αρχαιοτήτων και την ποιοτική ανάπτυξη του καταδυτικού τουρισμού. Οι Φούρνοι αποτελούν σήμερα ένα από τα σημαντικότερα ενάλια αρχαιολογικά πεδία της Μεσογείου.
Η συστηματική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων έχει φέρει στο φως δεκάδες ναυάγια, τα οποία χρονολογούνται από τον 6ο αιώνα π.Χ. έως τους νεότερους χρόνους, τεκμηριώνοντας τη διαχρονική ναυσιπλοϊκή και εμπορική σημασία της περιοχής στο Αιγαίο.
Ιδιαίτερα, στην Άκρα Φυγού, καταγράφεται ένα εξαιρετικά σημαντικό και πολυεπίπεδο αρχαιολογικό σύνολο, με ναυάγια που αποτυπώνουν εμπορικά δίκτυα που εκτείνονται από το Αιγαίο έως τη Μαύρη Θάλασσα, ενώ η περιοχή του Βαθύλακα συμπληρώνει την εικόνα, αναδεικνύοντας τη συνεχή ναυτιλιακή δραστηριότητα, από την ελληνιστική έως και τη ρωμαϊκή περίοδο.
Η ίδρυση των δύο επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων, με καθορισμένες καταδυτικές διαδρομές και σαφείς όρους προστασίας και λειτουργίας, επιτρέπει την ασφαλή και οργανωμένη πρόσβαση των δυτών σε ένα μοναδικό υποθαλάσσιο αρχαιολογικό τοπίο, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα την προστασία των μνημείων. Με τον τρόπο αυτό, η πολιτιστική κληρονομιά μετατρέπεται σε μοχλό βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης, ενώ ενισχύεται η διεθνής προβολή της Ελλάδας ως κορυφαίου προορισμού για τον πολιτιστικό καταδυτικό τουρισμό».
Η συστηματική ενάλια έρευνα στους Φούρνους ξεκίνησε το 2014 ως ερευνητικό πρόγραμμα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, με υποστήριξη του RPM Nautical Foundation. Στόχος ήταν ο εντοπισμός, η καταγραφή και η τεκμηρίωση αρχαίων, μεσαιωνικών και νεότερων ναυαγίων σε μια έως τότε ελάχιστα ερευνημένη περιοχή του Αιγαίου. Κατά την περίοδο 2015 – 2025 πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες έρευνες πεδίου, καλύπτοντας σχεδόν το σύνολο των παράκτιων ζωνών (έως -50 μέτρα βάθος) των τριών κατοικημένων νησιών —Φούρνοι, Θύμαινα και Άγιος Μηνάς— καθώς και των γύρω νησίδων και βραχονησίδων.
Τεκμηριώθηκαν συνολικά 62 ναυάγια, χρονολογούμενα από τον 6ο αιώνα π.Χ. έως την περίοδο του Μεσοπολέμου (1920 – 1930), αναδεικνύοντας τη διαχρονική ναυσιπλοϊκή σημασία της περιοχής. Από το 2018 η έρευνα εξελίχθηκε σε συστηματική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, με την υποστήριξη του Καθιδρύματος Ιστορικών και Αρχαιολογικών Ερευνών «Κορσεαί».
Μετά την ολοκλήρωση της αναγνωριστικής φάσης (2020), αδειοδοτήθηκε η ανασκαφική διερεύνηση του «Ναυαγίου 15» στον Άσπρο Κάβο, σε βάθος -42 έως -49 μ., χρονολογούμενου στον 5ο – 6ο αιώνα μ.Χ., με κύριο φορτίο αμφορείς από τη Μαύρη Θάλασσα. Για την προστασία των πολυάριθμων εντοπισμένων θέσεων, εγκρίθηκε το 2025 η κήρυξη και οριοθέτηση 24 ενάλιων αρχαιολογικών χώρων στο αρχιπέλαγος των Φούρνων, διασφαλίζοντας θεσμικά το σύνολο των αρχαιολογικών καταλοίπων της περιοχής.
Επισκέψιμος ενάλιος αρχαιολογικός χώρος στη θέση Άκρα Φυγού
Ο χώρος καλύπτει ένα ενδιαφέρον καταδυτικά σύνολο επτά θέσεων και χωροθετείται στην Άκρα Φυγού (Άσπρος Κάβος). Οριοθετείται με τέσσερις καταδυτικές διαδρομές, με συγκεκριμένες συντεταγμένες και προτεινόμενα μέγιστα βάθη κατάδυσης, (Διαδρομή 1: -23μ., Διαδρομή 2: -35μ., Διαδρομή 3: -41μ., Διαδρομή 4: -27μ).
Σημειώνονται, επίσης, με συντεταγμένες οι προτεινόμενες θέσεις εννέα φωτοσημαντήρων και πέντε αγκυροβολίων. Στην εν λόγω περιοχή εντοπίζονται αρχαία ναυάγια διαφορετικών περιόδων, καθώς και σποραδικά ευρήματα, όπως αρχαίες άγκυρες απορρίψεις φορτίων, διάσπαρτη κεραμική.
Τα ναυάγια που εντάσσονται στον Επισκέψιμο Ενάλιο Αρχαιολογικό Χώρο
1. Ναυάγιο Νο. 2 (5ος – 6ος αι. μ.Χ.): Εντοπίζεται σε βάθη -8 – -22μ. και αποτελείται από εκτεταμένες αποθέσεις θραυσμένων αμφορέων. Το φορτίο έχει διαταραχθεί και διατηρείται σε κακή κατάσταση.
2. Ναυάγιο Νο. 3 (5ος – 6ος αι. μ.Χ.): Σε βάθη -23 – -26μ. περιλαμβάνει 25–30 τμηματικά σωζόμενους αμφορείς και περιφερειακά ευρήματα. Ξεχωρίζει, καθώς είναι το μοναδικό φορτίο που γνωρίζουμε από τη Μεσόγειο με καροτόσχημους αμφορείς που προέρχονταν από την πόλη της Σινώπης, στη Μαύρη θάλασσα, που χρονολογούνται κυρίως από τον 4ο μέχρι τον 6ο αι. μ.Χ.
3. Ναυάγιο Νο. 4 (8ος –10ος αι. μ.Χ.): Αποτελείται από δύο συγκεντρώσεις αμφορέων σε βάθη από -6 έως -16 μέτρα. Το ναυάγιο έχει συληθεί. Ωστόσο, διατηρούνται περισσότεροι από 150 αμφορείς σε ημιακέραια κατάσταση.
4. Ναυάγιο Νο. 15 (5ος – 6ος αι. μ.Χ.): Πρόκειται για το ναυάγιο που επιλέχθηκε για ανασκαφική διερεύνηση, από τα ναυάγια που έχουν εντοπιστεί στους Φούρνους. Απαρτίζεται από ένα επιφανειακό στρώμα 100 περίπου αμφορέων, που έχουν εναποτεθεί σε επικλινή βυθό και σε βάθη από -43 έως -49 μέτρα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αμφορείς -οκτώ διαφορετικών τύπων- που έχουν διαγνωστεί στο φορτίο του πλοίου, μεγάλο μέρος του οποίου προέρχεται από τη Μαύρη Θάλασσα και ιδίως από τρεις διαφορετικές περιοχές αυτής (Κριμαία, Σινώπη και Ηράκλεια του Πόντου). Μαζί με τους αμφορείς μετέφερε και ένα φορτίο επιτραπέζιας κεραμικής.
5. Ναυάγιο Νο. 19 (5ος – 6ος αι. μ.Χ.): Το ναυάγιο βρίσκεται στην ίδια περιοχή με το ναυάγιο Νο. 4, αλλά στη ρηχή ζώνη από τα -6 έως -10 μέτρα βάθος. Απαρτίζεται από μία μικρή σχετικά συγκέντρωση θραυσμένων και πακτωμένων αμφορέων, στο βραχώδες υπόβαθρο του φυσικού βράχου, πλησίον της ακτής. Πρόκειται για φορτίο που έχει απωλέσει την συνοχή του. Εντός των κεραμικών αποθέσεων αναγνωρίστηκαν κανάτες και αμφορείς της πρωτοβυζαντινής περιόδου, που προορίζονταν για την μεταφορά ελαίου και κρασιού.
6. Ναυάγιο Νο. 55 (2ος – 1ος αι. π.Χ.): Στη θέση αυτή υπάρχουν σαφείς ενδείξεις κατολισθήσεων και υπάρχει βάσιμα η υποψία ότι το μεγαλύτερο τμήμα του ναυαγίου έχει καλυφθεί από βράχια και άμμο που αποσπάστηκαν και κατέπεσαν στη θάλασσα. Οι αμφορείς, κάποιοι από τους οποίους είναι ενσφράγιστοι, αναγνωρίζονται ως Κνιδιακοί.
7. Ναυάγιο Νο. 13 (πρώτο μισό 6ου αι. π.Χ.): Το αρχαιότερο και βορειότερο εκ των επτά ναυαγίων, που έχουν καταγραφεί στην Άκρα Φυγού. Απαρτίζεται από μία κύρια απόθεση φορτίου αμφορέων που ξεκινά από το βάθος των -34 μέτρων και εκτείνεται, σε έντονα επικλινή βυθό, έως το βάθος των -40 μέτρων. Το ορατό τμήμα του ναυαγίου περιλαμβάνει περίπου 40 – 50 αμφορείς, κάποιοι από τους οποίους διατηρούνται σε ακέραιη κατάσταση.
Τυπολογικά θεωρούνται Σαμιακοί και χρονολογούνται στην αρχαϊκή περίοδο. Είναι το πρωιμότερο ναυάγιο που έχει εντοπιστεί, μέχρι σήμερα, στους Φούρνους. Αποτελεί μοναδικό στο είδος του, καθώς δεν έχει εντοπιστεί παρόμοιο ναυάγιο με αυτό το φορτίο στο Αιγαίο.
Ενάλιος επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος στη θέση Βαθύλακα
Ο δεύτερος χώρος αφορά στην περιοχή εντός του όρμου Βαθύλακα, στη Θύμαινα, όπου έχουν εντοπιστεί και τεκμηριωθεί τρία αρχαία ναυάγια. Η ευρύτερη περιοχή ήταν κατάσπαρτη από απορρίψεις κεραμικής, αρχαίες και μεσαιωνικές άγκυρες και μεμονωμένα ευρήματα, γεγονός που καταδεικνύει την σημασία της περιοχής για τη ναυσιπλοΐα από την ελληνιστική έως τη ρωμαϊκή περίοδο.
Ο δεύτερος ΕΕΑΧ χωροθετείται απέναντι από τον πρώτο ενισχύοντας την προβολή ολόκληρου του συμπλέγματος των Φούρνων. Προβλέπεται η δημιουργία τεσσάρων καταδυτικών διαδρομών με μέγιστα βάθη από -32μ. έως -70μ., καθώς και η τοποθέτηση φωτοσημαντήρων και αγκυροβολίων. Τα ναυάγια που περιλαμβάνει είναι τα εξής:
1. Ναυάγιο Νο. 45. Βρίσκεται σε βάθη -54 – -67μ., χρονολογείται στο α’ μισό του 4ου αιώνα μ.Χ. και σώζεται σε άρτια κατάσταση. Λόγω του μεγάλου βάθους, στο οποίο βρίσκεται, αποτελεί ένα από τα τελευταία παρθένα ναυάγια στο Αιγαίο. Το φορτίο του απαρτίζεται από αμφορείς που προέρχονται από τις ρωμαϊκές κτήσεις στη σημερινή Τυνησία, καθώς και από αμφορείς που παράγονται σε εργαστήρια της νότιας Ισπανίας. Το ναυάγιο φέρει ένα συμπληρωματικό φορτίο αμφορέων, που προέρχονται από εργαστήρια στην περιοχή της Καταλονίας, της Νότιας Ισπανίας και της Νότιας Πορτογαλίας, μαρτυρώντας τα εκτεταμένα εμπορικά δίκτυα της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου.
2. Ναυάγιο Νο. 28 (2ος αι. π.Χ.). Το ναυάγιο εντοπίζεται σε βάθη -8 – -30μ. στην ανατολική πλευρά του όρμου και ανήκει σε ένα πλοίο, που βυθίστηκε έμφορτο με αμφορείς, προερχόμενους από εργαστήρια της Κω και της Εφέσου. Τα ευρήματα σώζονται αποσπασματικά και είναι διασκορπισμένα σε βραχώδη και αμμώδη βυθό.
3. Ναυάγιο Νο. 48 (1ος – 3ος αι. π.Χ.). Νοτιότερα του ναυαγίου Νο. 28, σε βάθος -15 – -30μ., όλη η ανατολική πλευρά του κόλπου του Βαθύλακα είναι κατάσπαρτη από κεραμικό υλικό, που αποδίδεται σε πολλές διαφορετικές κατηγορίες κεραμικής (αμφορείς, επιτραπέζια αγγεία, μαγειρικά σκεύη, λυχνάρια), που χρονολογούνται σε διαφορετικές εποχές. Το ναυάγιο 48 -αν πρόκειται τελικά για ένα και όχι για περισσότερα ναυάγια της ίδιας περιόδου που απώλεσαν τη συνοχή τους- είχε φορτίο προερχόμενο από την Κρήτη.
